Gyrðir Elíasson

„Um tíma átti hann nokkrar hænur, en þær urðu skammlífar; komust í gersull eftir að hann var farinn að brugga og hættur að bíða áfengisferða til Seyðisfjarðar. Hann hafði hellt botnfallinu út á grasflötina bak við húsið og hænurnar komu vappandi í glampandi sólskini og tóku að stinga niður goggum á þessum litla bletti.“
(Trésmíði í eilífðinni)

Gyrðir Elíasson fæddist í Reykjavík þann 4. apríl 1961. Hann er Austfirðingur að ætt og uppruna en ólst upp á Sauðárkróki og gekk þar í grunn- og framhaldsskóla. Hann bjó um nokkurt skeið vestanlands, í Borgarnesi og á Akranesi, en seinna í Reykjavík.

Gyrðir hefur nánast alla sína fullorðinsævi unnið við ritstörf, hann hefur sent frá sér fjölda verka af ýmsu tagi: ljóðabækur, skáldsögur og sagnasöfn. Fyrsta útgefna bók hans er ljóðabókin Svarthvít axlabönd frá árinu 1983. Hann er einnig ötull þýðandi, meðal annars bóka um og eftir ameríska frumbyggja, og hefur þýtt fjórar af skáldsögum bandaríska rithöfundarins Richards Brautigan. Árið 2011 sendi Gyrðir frá sér veglegt safn ljóðaþýðinga, Tunglið braust inn í húsið, en þar er að finna ljóð eftir 36 skáld frá fimmtán löndum.

Gyrðir hefur hlotið ýmsar viðurkenningar fyrir verk sín, til að mynda Íslensku bókmenntaverðlaunin árið 2000 fyrir smásagnasafnið Gula húsið og Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs 2011 fyrir sagnasafnið Milli trjánna.

Gyrðir Elíasson býr í Reykjavík, er kvæntur og þriggja barna faðir.

Forlag: Dimma.

Mynd af höfundi: Einar Falur Ingólfsson.

Frá Gyrði Elíassyni

Ég er fæddur í Reykjavík, 4. apríl 1961. Fluttist með foreldrum mínum norður á Sauðárkrók um tveggja ára aldur, og bjó þar fram yfir tvítugt. Hinsvegar er ég í báðar ættir frá Borgarfirði eystra, og var þess vegna mikið þar á sumrin, hjá afa mínum og ömmu í móðurætt. Tengslin við Skagafjörð urðu kannski þess vegna ekki jafn afgerandi og annars hefði orðið, og eiginlega miðaðist allt við Austurlandið í bernsku. Sennilega er umhverfi barnæskunnar flestum höfundum hugleikið, og í mínu tilfelli hafa þessir tveir firðir leikið býsna stór hlutverk í því sem ég hef skrifað – þetta gerist reyndar ekki síður ómeðvitað. Kannski getur rithöfundur aldrei skrifað í raun um neitt annað en það sem hann þekkir, og það er staðreynd sem flestir sem skrifa hafa rekið sig á að það er nánast útilokað að finna neitt upp alveg frá grunni. Alltaf skjóta upp kollinum rótarangar úr lífi höfundar.

Ég lauk stúdentsprófi frá Fjölbrautaskólanum á Sauðárkróki 1982, og fór síðan suður til að setjast í Háskólann – nánar tiltekið bókmenntafræði. Það nám stóð hinsvegar stutt, fáeinar vikur, og þar með var ég eiginlega endanlega búinn að fá nóg af þeirri fræðigrein sem slíkri. Árið eftir reyndi ég fyrir mér í Kennaraháskóla Íslands, og entist þar rúman vetur. Eftir það bjó ég á Borgarfirði eystra einn vetur og þóttist vera að kenna þar einhvern vísi að myndlist, en í rauninni var ég fyrst og fremst að baksa við að skrifa þar. Ég hafði fyrst í Fjölbrautaskólanum byrjað á yrkingum í skólablað – sem blessunarlega eru gleymdar þar. Ég held að ég hafi ekki farið sérlega vel af stað, satt að segja. En meðan ég var í námi þar kom til starfa við skólann Geirlaugur Magnússon, og hann fékkst við ljóðagerð. Hann átti gríðarlegt safn erlendra bóka sem ég mátti ganga í að vild, og ég sýndi honum það sem ég var að fást við að yrkja. Honum leist að vísu ekki vel á það, sem ekki var von, en ég hélt samt áfram.

Fyrsta ljóðabókin kom haustið 1983, árið sem ég settist í Kennaraháskólann. Eftir veturinn þar var mér nokkuð ljóst að kennsla hentaði mér ekki (þótt ég reyndi eftir það að kenna á Borgarfirði), og sú hugmynd var farin að mótast í mér að fást við skriftir sem lífsstarf. Ekki veit ég alveg núna hvað ég hafði fyrir mér í því, nema þrjóskuna. Alveg frá því ég lærði að lesa hafði ég lesið mikið, en lítið fengist við að skrifa þar til í Fjölbrautaskólanum – með þeirri undantekningu að fimm ára setti ég saman bók um íkorna og notaði nafnið á henni 22 árum seinna á minni fyrstu útgefnu sögu.

Síðan hef ég fengist nánast jöfnum höndum við sögur og ljóð, auk þýðinga. Þýðingar eru mjög góður skóli finnst mér, maður kemur öðruvísi að tungumálinu og lærir ýmislegt – bæði af mistökum og því sem betur heppnast – og svo er oft mjög gott að hvíla sig á sjálfum sér; fara ofan í saumana á verki annars höfundar á þann hátt sem til dæmis lestur býður ekki upp á til fulls. Auk þess finnst mér það næstum vera skylda íslenskra rithöfunda að leggja hönd á plóginn í þýðingum, því einsog allir vita eru þær mjög mikilvægar svona litlu málsvæði.

Ég er giftur og á þrjár dætur, þar af eina frá „fyrra stríði“ eins og sagt er! Pétur Gunnarsson sagði einhverntíma að hann hefði ekki fundið sig í skrifunum fyrr en börnin komu, og ég held ég gæti tekið undir það. En hvað með H.C. Andersen? spyr þá kannski einhver. Jú, en hann var líka sitt eigið barn! Börn endurnýja og halda sýn manns vakandi, þó kannski sé stundum erfitt að samræma þetta undarlega starf venjulegu heimilishaldi frá degi til dags.

Líklega er hlutverk rithöfundar í samfélagi nútímans nokkuð breytt, þó er ekki víst að staða hans hafi breyst jafn mikið og afstaða fólksins til hans. En skáld sem jafnframt eru spámenn þjóðfélagsins eru líklega liðin tíð. Og þó er ekki gott um það að segja. En jafnvel lágmæltustu skáld geta haft skýra afstöðu. Þorsteinn Valdimarsson er gott dæmi. Allt hans lífsverk var markað afstöðu til lífsins sem var trúarleg í innsta eðli sínu – og þess vegna var smáljóð um blóm eftir hann hápólitískt í þeim skilningi að það fordæmdi næstum orðalaust eyðingu sköpunarverksins: blómið var tákn gegn stríði og yfirgangi varðandi náttúruna. Þetta er kannski ekki alltaf nægilega athugað þegar skáld nútímans eru gagnrýnd fyrir innhverfu og sinnuleysi gagnvart brennandi málum samtíðarinnar. Samt er ég ekki þar með að segja að gagnrýnin eigi sér enga stoð. Skáld eiga auðvitað ekki að lokast inni, jórtra á einhverjum bás sérhæfingarinnar, þar sem sýsl með orð er þeirra eina viðurkennda svæði.

Fyrr á öldum runnu list og trú í sama farvegi. Það er eiginlega ekki fyrr en á síðustu öld að leiðir skildu á yfirborðinu, og listin fór að renna í átt til vísindanna, gegnum natúralismann og realismann. En í innsta eðli sínu hefur listin alltaf staðið nær trúnni, dulhyggjunni en vísindunum. Ég held að nú í lok 20. aldar séu svokallaðir listamenn að átta sig á þessu í ríkari mæli, og að lokum fari svo að þessir tveir meginstraumar renni aftur saman. Að vísu er ég ekki spámaður, svo það er ekki víst að þetta sé annað en mín tilfinning.

Gyrðir Elíasson, 2000.

Um verk Gyrðis Elíassonar

Fyrstu ljóð
Ljóð níunda áratugarins
Fyrstu prósaverkin
Ljóð tíunda áratugarins
Prósaverk tíunda áratugarins

Fyrstu ljóð

Fyrsta ljóðabók Gyrðis Elíassonar, Svarthvít axlabönd, sem kom út árið 1983, geymir merkilega lítið af þeim mælskufræðilega og pólitíska ljóðstíl sem hafði verið svo áberandi í ljóðum yngri skálda á Íslandi um 1980. Einu tilvísanirnar til hins pólitíska ljóðs áttunda áratugarins eru írónískar, svo sem heiti ljóðsins „Dagur verkalýðsins“, sem er lýsing á timburmönnum og einmanaleika, vörðuð hnyttnum tilvitnunum í önnur bókmenntaverk eins og „ljóðskáldinu berst aldrei bréf“ eða „skiptinemi í undralandi“. Ljóðin eru flest knöpp og öguð, byggð upp á einföldum myndum eða úthugsuðum orðaleikjum. Þau lengri bera einkenni þess stíls sem átti eftir að einkenna ljóð Gyrðis á komandi árum: Hugtökum og hlutum af sundurleitasta tagi er slegið saman í púkk með harðneskjulegu, nánast árásargjörnu myndmáli. Yfirleitt er ljóðvitundin ein í sínum heimi og mörg ljóðanna fjalla um einangrun og einsemd. Þessi einangrun elur hins vegar sjaldnast af sér sjálfsvorkunn eða vonleysi, heldur undirstrikar hún enn hinn sérstaka tón sem er ýmist skoplegur eða árásargjarn: Einstæðingur Gyrðis virðir oft einangrun sína reiðilega fyrir sér, án þess þó að megna að brjóta sér leiðir út úr henni. Hann duflar við sjálfsmorð, talar um höfuð sitt sem „hvítkalkaða hvelfingu“ og hugleiðir endanleikann, en gerir það í tóni sem vegur salt á milli kerskni og volæðis. Það er lýsandi fyrir þessa sýn á hlutskipti einstæðingsins að lesandinn er ekki fylllega sannfærður um hvort lokaorð bókarinnar, „Mér líður ekki vel“, (sem eru úr ljóðinu „Úr kvöldbók einstæðings“) séu meint sem einlæg tjáning einmana mælanda eða séu einskonar skoplegur útúrsnúningur. Að minnsta kosti eru svipmyndir þessarar ljóðvitundar af einstæðingslífi sínu afar fjölbreyttar og ekki alltaf hægt að treysta því fyllilega að þar sé á ferðinni „sönn“ tjáning á einmanaleika eða einsemd. Æ síðan hefur þessi blanda af óvæntum og stundum jafnvel mótsagnakenndum hugrenningatengslum, skopi og viðkvæmni, verið megineinkenni á ljóðum Gyrðis.

Ljóð níunda áratugarins

A. Nýtt tungumál

Það er eitt helsta einkennið á ljóðum Gyrðis Elíassonar og fleiri skálda sem komu fram á níunda áratugnum, s.s. Ísaks Harðarsonar, að þar fer saman endurnýjuð áhersla á fagurfræðilegar forsendur módernismans og umfjöllun um fjölmiðlun nútímans, önnur boðskiptatæki en ljóðið, eins og útvarp, dagblöð eða sjónvarp. Hvað varðar ljóð Gyrðis er þetta einkum áberandi í þeim tveimur bókum sem fylgja í kjölfar Svarthvítra axlabanda: Tvíbreitt (svig)rúm (1984) og Einskonar höfuðlausn (1985), en einnig má sjá athyglisverða þróun þessara stefja í fjórðu ljóðabók hans, Bak við maríuglerið (1985).

Svo litið sé fyrst á fyrri bækurnar tvær þá er þar á ferð svipuð ljóðvitund og í Svarthvítum axlaböndum, hinn einmana, en óútreiknanlega og oft skoplega rödd og hún er til að mynda áberandi í upphafsljóðum Tvíbreiðs (svig)rúms, „insomnia“ og „þýngsli“. Bækurnar tvær einkennast þó ekki af lýsingum á „firringu“, fjarlægð manns frá manni, heldur af áherslu á hlutina sem ljóðvitundin sér utan síns einmana hrings og orðin sem hún les og heyrir. Þeim sem mælir gengur hins vegar jafn illa að finna tengsl við hlutina og honum gengur illa að koma á sambandi við annað fólk. Það er sem hann sjái ekki hlutina fyrir orðunum sem notuð eru til að tákna þá. Ljóðin verða safn af sundurleitum boðskiptabrotum, slitrum úr öðrum ljóðum, titlum bóka, gömlum lögum, nöfnum á persónum í bókum, sjónvarpsþáttum og kvikyndum, grafískum prenttáknum og frösum úr auglýsingum og fjölmiðlum. Sjálfstjáning hinnar einmana vitundar verður að tjáningu á því sem að henni berst. Hún skynjar sig sem einangraða, en um leið stútfulla af orðum annarra, af frösum sem hrúgast upp og tengjast öðrum frösum. Ljóðvitundin á afar fá orð sem hún getur kallað „persónuleg“, en í stað þess að sleppa því að tala (nú eða þá að skrifa um þögnina, um tjáningarvandann, sem er algengt stef í módernískri ljóðlist) grípur hún klisjurnar á lofti og snýr út úr þeim, skrumskælir þær og steypir þeim saman í texta sem ýmist er ógnvekjandi eða skoplegur, en oftast hvort tveggja í senn.

Þetta á einkum við bókna Einskonar höfuð lausn, þar sem gengið er lengra en í Tvíbreiðu (svig)rúmi í að nota ýmis uppsetningarbrögð og prenttákn til að sýna nálægð textans við aðra miðla en ljóðið og þar sem ólíkum merkingarsviðum er stöðugt slengt saman. Þetta má til dæmis sjá af ljóðinu „Q“ (bls. 22):

glerkennd augu lognmolla brennidepill
haustsól á niðurleið(geislasneitt
ozonlag)tvær stúlkur haveacokeandasmile
skilti fjallhríngur asúrblár andstuttir
bílar að hraða sér heim(fellibylurinn
diana væntanleg á leið sinni suðaustur
til buckingham)
mistur sem þéttist

Þessi brögð eiga sér augljósar hliðstæður í konkretljóðlist sjöunda og áttunda áratugarins og tungumálsskynjunin er ekki ólík þeirri sem sjá má hjá mörgum evrópskum ljóðskáldum þess tíma. Í fyrsta lagi er höfuðáherslan lögð á miðilinn, tungumálið, en um leið er sú tilfinning ríkjandi að það sé velkt og úr sér gengið, hugmyndafræði vitundariðnaðarins og fjölmiðlanna hafi skrumskælt það og gert það að ónýtu tæki. Eini leikurinn í stöðunni sé því að snúa út úr, skopstæla, raða því þekkta upp þannig að það verði nýtt, eða að minnsta kosti sýnist nýtt, og kafa eftir undarlegum og skondnum tengingum milli annars ótengdra orða sem sýna önnur hugrenningatengsl en þau sem alla jafna er haldið að málnotendunum. Þó er ekki hægt að segja að Gyrðir hafi einbeitt sér sérstaklega að tungumálinu í þessum bókum. Þess í stað gaf hann klisjunum vægi utan tungumálsleikjanna, fékk þær til að tjá ógn og yfirvofandi skelfingu sem var ráðandi undirtónn ljóðanna. Við þetta blandast einnig sú hugsun að tengsl tungumáls ógnar séu mjög flókin því á vissan hátt er ógnin handan tungumálsins, hún er of yfirgengileg til að hægt sé að setja hana fram í beinum orðum. Klisjan varð því að einskonar farartæki sem ýtti lesandanum í átt að skelfingartilfinningunni. Kunnuglegu orðin urðu enn hræðilegri þegar þau tjáðu hörmungar og dauða.

B. Augu og gler

Tilraunir Gyrðis til að beita uppsetningu, orðaleikjum og frösum úr fjölmiðlum (eða þá tilvitnunum í fjölmiðla) til að ná utan um ógnartilfinninguna má glöggt sjá í kunnu ljóði í Einskonar höfuð lausn, „f“. Það er sett upp eins og atómsveppur og atómdauðinn er tengdur við hinn heimilislega nútímaarineld sjónvarpsins því endalokin ber að þegar „þau eru nýlega búin að / slökkva á sjónvarpinu(þáttur / um páskahald í ísrael)“ (bls. 43). Og þegar „þau“ hafa kastað sér á grúfu í snoðnu teppinu og klemmt aftur augun koma þessar hendingar (sem eru settar upp sem stilkur sveppsins): „manstu /ofninn / í hans / & grét / u æpir / hún þú / meinar nornina / umlar / hann svelgir brennheitt loft nær ekki andanum –“

Þessi myndrænu tengsl atómsprengju og ofns eru lýsandi fyrir það hvernig skáldskapur Gyrðis á níunda áratugnum þróaðist. Þau stinga aftur upp kollinum í Bak við maríuglerið og enn síðar í fyrstu skáldsögu Gyrðis, Gangandi íkorni (1987) og þau eru sínálæg í ljóðabálkinum Blindfugl/Svartflug (1986). Gyrðir sneri fjölmiðlabrotunum og orðasafninu sem að honum steðjaði upp í tjáningu á sögulegum veruleika níunda áratugarins, lokaskeiði kaldastríðsins, en bjó um leið til tákn og myndir til að lýsa þessum veruleika sem hefja sig upp yfir tímann og lýsa ógninni sem ástandi og ekki aðeins sem einhverju sem bundið er stað og stund. Bak við maríuglerið ber þess því glögg merki að glíman við tungumálshreinsunina var í reynd aðeins tilraun til að nálgast ógnina og að hún hefur nú vikið fyrir nýrri sýn á samband vitundar og umheims, samband vitundar og miðlunar. Brotin úr fjölmiðlamálinu eru umhverfð í martraðarkenndar lýsingar og ágengt myndmál og ljóðin geyma mjög þungan undirtón, illskilgreinanlega „skelfingu“.
Gott dæmi um þessa stefnubreytingu er að fjölmiðlarnir hafa nú breyst úr textabrotum í „návist“. Þeir eru því stundum persónugerðir, verða að „veru“, og horfa sem slíkir á ljóðmælandann eða steðja að honum í draugslíki. Stundum eru þeir einfaldlega „auga“ sem er bak við gler af einhverju tagi, spegil eða rúðu. Og stundum er návist glersins ein og sér næg til að vekja upp tilfinningu ógnarinnar. „Návistin“ kemur óumbeðin inn í hversdagslegt umhverfi ljóðmælandans og breytir sýn hans á umhverfið, gerir það torkennilegt eða er fyrirboði hvarfs og eyðingar.

Hér má sjá sömu tengsl sjónvarps og ofns og bar fyrir í ljóðinu „f“ og þá óhugnaðarkennd sem af þeim vex. Ofninn er ekki sýndur sem uppspretta vellíðunar og hita, honum er ekki lýst frá sjónarhóli þess sem situr við hann og horfir á hann, heldur frá sjónarhóli þess sem er inni í honum og brennur þar. Ljóðmælandinn horfir í vissum skilningi út um maríuglerið, en ekki inn um það. „Maríugler“ er jú gler í ofni svo hægt sé að sjá hvort logi í honum og hliðstæða þess við sjónvarpsskjáinn er augljós. Það er ekki lengur saklaus mubla í stofu, heldur brennandi kassi og í vissum skilningi er ljóðveran stödd inni í þessum kassa, inni í sjónvarpinu og logum þess.

Þetta skýrist betur þegar litið er á titilljóð bókarinnar, „Bak við maríuglerið“. Þar er ljóðmælandinn bundinn við rúmið (í Tvíbreiðu (svig)rúmi var hann límdur með límbandi við sjónvarpsskjáinn) og tilkynnir að sig skipti engu hvað orðin þýða, orð og hlutir megi riðlast fyrir sér. Samt er honum „ekki sama um allt / óttast stundum að bólgið gler / svarta kassans splundrist framan / í mig eða höfuð mitt sundrist í / allar áttir.“ Óttinn sem fylgdi ljóðvitund Gyrðis allt frá hans fyrstu bók er nú orðinn að hreinni skelfingu, martröð. Þessi ótti á upptök sín í röddum fjölmiðlanna. Þannig eru heimsendamyndirnar sem ljóðmælandinn lýsir teknar upp úr afbakaðri framhaldssögu sem hann les í blaði, þeim er miðlað af öðrum til hans en eru engu að síður hans ótti. Hinn dularfulli „sendiboði að handan“ sem tekur skyndilega „á sig form“ í stofunni, er enginn guðlegur útsendari, heldur úr þessum dularfulla „návistarheimi“ sem býr í sjónvarpinu, í heimi miðlunarinnar. Það þarf ekki að koma á óvart að sendiboðinn færir hinum rúmbundna ljóðmælanda farmiða til óhugnanlegs áfangastaðar, miða sem aðeins gildir aðra leiðina, og ljóðið endar á heimsendamynd; brátt á að fara „að rigna logandi olíu“, „fyrstu droparnir eru byrjaðir að / falla“.

Ljóðabálkurinn Blindfugl/svartflug (1986) sem fylgdi í kjölfarið er talsvert frábrugðin Bak við maríuglerið hvað uppbyggingu snertir, bókin er einn samfelldur ljóðabálkur sem telur 400 línur. Það má hins vegar óefað líta á hann sem niðurstöðu fyrri ljóðabóka Gyrðis, hápunkt og endastöð þeirrar ljóðsýnar sem hann hafði þróað á árabilinu 1982–1986. Einangrun ljóðvitundarinnar tekur nú á sig alheimsmynd, þenst út í sérstakan heim sem rúmar allt það sem áður steðjaði að vitundinni eða bærðist innra með henni. Frásagnir, draumar, sýnir, textar og boð fjölmiðlanna eru flutt inn í þennan heim, inn í „hvelfinguna“, sem er heildarmyndhverfing alls bálksins. Það er í raun ekkert lengur til nema þessi hvelfing, allt gerist innan hennar og við hana miðast allt. Í henni er líka sama óþolið og sjá mátti í bókunum á undan. Bálkurinn hefst beinlínis með yfirlýsingu frá ljóðvitundinni í þeim anda: „Rómsemi get ég ekki miðlað, / af henni á ég ekkert, flugþol / óreglulegra hugmynda virðist án / takmarka“ (1–4). Þessar línur mega teljast yfirskrift fyrstu fimm ljóðabóka Gyrðis.

Fyrstu prósaverkin

Árið 1987 sendi Gyrðir Elíasson frá sér sitt fyrsta lausamálsverk, skáldsöguna Gangandi íkorni, og ári síðar kom út smásagnasafnið Bréfbátarigningin og síðan þá hefur hann jöfnum höndum skrifað ljóð og prósa.
Sagan segir frá „sérvitra“ drengnum Sigmari og tvífara hans, íkornanum gangandi. Hún hefst með brotakenndum frásögnum af honum þar sem hann dvelst út í sveit hjá hjónunum Ágústi og Björgu sem hafa sjálf áður átt dreng sem nú er dáinn. Í miðri bók breytist Sigmar í dýr og gengur inn í veröld sem hann hefur teiknað sjálfur á maskínupappír. Þar ferst hann, eða virðist farast, þegar teikningunni er kastað í ofn. Eins og í Bak við maríuglerið er venjulegur heimilsofn orðinn að ógnartæki, nú að einskonar kjarnorkuofni og bruni fantasíuheimsins orðinn að staðgengli heimsbrunans.

Vel hefur verið fjallað um hvað stöðu barnið gegnir í þessari bók sem og í fystu þremur sögum Bréfbátarigningarinnar (Ástráður Eysteinsson: 1990). Þar, og reyndar einnig í sagnasöfnum Gyrðis frá tíunda áratugnum, er bernska persónanna langt í frá að vera sú dæmigerða ferð til þroska og vits eins og venjan hefur verið að sýna hana í bókmenntaverkum þar sem þroski barnsins og leið þess til fullorðinsára er í forgrunni. Barnið er óorðið, það er á leiðinni eitthvað og þetta eitthvað er ekkert endilega hugmynd okkar um þroskaða fullorðna veru, barnið er opið kerfi. Þetta sést vel í Gangandi íkorna þar sem frásögnin tekur stöðugt einskonar „kippi“, og ekki er lýst eiginlegu ferli eða þróun í átt til niðurstöðu í lífi Sigmars. Lesandinn fær til dæmis ekkert að vita hvaðan hann kemur eða hvers vegna hann er á þessum sveitabæ þar sem ósköp lítið sem ber til tíðinda og þar sem sjaldnast er lýst venjulegum bústörfum. Lífið er þrátt fyrir raunsæjan blæ fremur dularfullt.

Þegar litið er í heild til þeirra verka sem Gyrðir samdi á árunum 1987–1990: Gangandi íkorni (1987), Bréfbátarigningin (1988), Tvö tungl (1989) og Svefnhjólið (1990), sést vel að í þeim öllum er stöðug skörun fantasíu og raunsæis. Að forminu til eru þetta afar ólík verk. Gangandi íkorni er eins og fyrr segir stutt skáldsaga, næstum því nóvella. Bréfbátarigningin er safn af fjórum smásögum sem saman mynda þétta heild og stendur á mörkum þess að vera laustengd skáldsaga og smásagnasafn. Tvö tungl er ljóðabók, en þar er allt annar blær á ferðinni en í ljóðabókunum á undan, ljóðin eru skoplegri, oft líkust litlum frásögnum, og mikið hefur dregið úr óhugnaðinum sem áður var svo fyrirferðarmikill. Svefnhjólið er skáldsaga og er lengsta samfellda frásagnarverk Gyrðis til þessa.

Grunnhugmynd þessara verka felst í því að í þeim er leitast við að sýna bakhlið hins raunsæja yfirborðs, heim sem er bak við heim hlutanna. Heimarnir tveir tengjast á mörgum sviðum og stór hluti af skemmtuninni við að lesa textana er fólginn í því skyggnast eftir snertiflötum þeirra, sjá tengingar og samsvaranir, hliðstæður og andstæður. Eitt sem einkennir líka tvísæið er leikurinn sem skörun raunveru og ímyndunar kallar fram, ólíkindalætin og sérkennilegt skopið sem er alls staðar sýnilegt, þó hvergi sé það jafn áberandi og í Tvö tungl. Táknmynd þessa er trúðurinn eða fjöllistamaðurinn. Uppákomurnar sem lýst er bera svip sirkusskops þar sem blandað er saman alvarlegu fasi og fáránlegum uppákomum og þar sem fólk ræður yfir sérkennilegri fimi til að leika brögð sem hafa engan tilgang annan en að vera brögð, vera sprell. Þessi brögð eru oft illgjörn, sprottin af ólund og leiða. Sigmar, drengurinn í Gangandi íkorna, lítur greinilega á hrekkjabrögð sín sem vissa tegund af fyndni, en þau eru líka grimmileg, ef ekki skepnuleg, þótt illgirnin sé reyndar ekki alltaf í fyrirrúmi. Í lýsingu á kaupstaðarferð Sigmars og fóstru hans Ágústu sjást þessi trúðseinkenni mæta vel og um leið kemur í ljós hve „skrítinn“ þessi trúðaheimur er. Í heimi trúðsins eru engar ástæður fyrir því af hverju hann dettur á rassinn, eyðileggur hjólið sem hann ætlar að nota eða meiðir aðra. Hann gerir það sem hann gerir vegna þess að það er skoplegt, en af því að hann hlær aldrei sjálfur er sem öll hans uppátæki séu sprottin af tómum misskilningi. Kannski gerir trúðurinn þetta bara vegna þess að hann er ekki viss um hvað hann á að gera næst? Kannski gerir hann þetta bara vegna þess hve hann er hræddur?

Skop trúðsins er enda gætt dimmum tónum trega, ótta og þunglyndis. Í öllum sögum Bréfbátarigningarinnar vofir yfir háski, aðsteðjandi dauði og endalok. Sögurnar eru tiltölulega raunsæjar, en í þeim öllum má sjá eitt helsta einkenni trúðastílsins, að vekja hlátur án þess að hlægja eða vera „fyndinn“ í hefðbundnum skilningi þess orðs. Skopið sprettur meira af hinum afkáralegu aðstæðum, hinum undarlegu uppákomum og síðast en ekki síst gervunum sem persónurnar taka á sig. Sagan „Vængmaður“ lýsir til að mynda því hvernig venjulegur maður sem vinnur í prentsmiðju í kauptúni á landsbyggðinni hefur steypt „vængmannsgervi“ yfir sig, sem hann síðan lætur litlum dreng í té og vígir hann þannig inn í heim furðunnar. Þetta gervi er í vissum skilningi trúðsgervi, tæki til að sprella, en það á sér einnig djúprættan tilvistarlegan veruleika. Vera mannsins hlýst af gervinu og er óskiljanleg án þess, um leið og hann lætur það af hendi hefur hún breyst.

Í skáldsögunni Svefnhjólið má síðan sjá enn eina útfærslu hinnar leikrænu sýnar á veröldina því þar skapar Gyrðir heildstæðan heim, sem er beinlínis önnur veröld, veröld hinna framliðnu. Aðalsöguhetjan er ungur maður sem flakkar á milli sögusviða þegar hann sofnar í baði og sagan býður auðveldlega upp á að hægt sé að lesa hana sem fantasíu, en þegar í ljós kemur að söguhetjan er látin verður ljóst að hún er að lýsa heimi sem er ekki aðeins ímyndaður, heldur hefur verið til, en er það ekki lengur. Hér er verið að lýsa hvarfi, en um leið er það gert með meðulum trúðsins, þessi horfni heimur er ekki síður heimur Busters Keaton en memento mori-áminninga.

En í bókinn er einnig fyrir hendi sáttmáli milli hins efnislega og yfirskilvitlega sem gengur að því vísu að það sé til annar heimur handan, eða að minnsta kosti til hliðar við þennan. Hafi Gyrðir áður verið hinn dæmigerði nútímamaður sem á í stökustu vandræðum með að sjá fyrir sér frumspekilegan veruleika handanheimsins, hvað þá að trúa á hann, er hann hér orðinn að skapara sem setur fram veruleika hins yfirskilvitlega sem raunveru. Hann tekur algert grundvallarskref yfir gjána sem liggur á milli þess að daðra við einskonar töfraraunsæi „þar sem allt getur gerst“ og að taka frumspekina á orðinu. Hinir dánu eru ekki Zombíar – lifandi dauðir – heldur lifa þeir í sínum heimi.


Ljóð tíunda áratugarins

A. Samkennd

Ljóðabókin Tvö tungl (1989) er nátengd prósaverkunum frá sama tímabili eins og áður sagði. Líkt og í sögunum opnar trúðurinn og ólíkindaskopið fyrir nýrri sýn á viðfangsefni Gyrðis frá árunum á undan með því að gera óhugnaðinn mildilegri en um leið bætist við nýr tónn sem vissulega er manneskjulegri og hlýrri en sá sem ríkti í fyrri ljóðum. Trúðslætin opnuðu fyrir meira frelsi í framsetningu og yrkisefnum en áður og afraksturinn af því var meðal annars meira svigrými til að skrifa, enda er Tvö tungl afar efnismikil ljóðabók þar sem finna má ljóð sem spanna vítt svið, allt frá hreinu skopi til fremur alvarlegra og dapurlegra texta um gömlu grunnstefin ógn og hvarf.

En megintónn þessarar bókar var þó tilfinningin fyrir tengslum ljóðvitundarinnar við umhverfið, sú staðhæfing sem kemur fram í ljóðinu „Samkennd“ og segja má að sé einskonar mottó bókarinnar: „Ég er aldrei alveg einn.“ Með henni verður í raun grundvallarbreyting á skáldskap Gyrðis, að vísu ekki hvað varðar stíl og yrkisefni, heldur fremur afstöðu til heimsins og til þess sem skáldskapurinn á að fjalla um. Samkenndin myndar grundvallartón allra ljóðabóka Gyrðist síðan þá. Handan við huluna sem ljóðvitundin komst ekki í gegnum áður birtist nú annar heimur sem að vísu er ekki alltaf frýnilegur, en sem mætir engu að síður lesandanum sem veruleiki sem að minnsta kosti upp að vissu marki er traustsins verður og sem býður hann velkominn, vill treysta böndin við hann.

Hér má líka sjá svipaða tilraun og í Svefnhjólinu til að endurreisa í skáldskapnum horfna einingu manns og náttúru, manns og handanheims, þótt þessi tilraun sé enn skammt á veg komin í Tveimur tunglum. Hún tekur hins vegar á sig miklu þroskaðri myndir í þeim bókum sem eftir fylgja, Vetraráform um sumarferðalag (1991) og Mold í skuggadal (1992) og er meginsstef síðustu ljóðabóka hans Indíánasumar (1996) og Hugarfjallið (1999).

B. Einfaldleiki

Það verða gríðarleg skil á höfundarferli Gyrðis Elíassonar með útkomu næstu ljóðabókar hans Vetraráform um sumarferðalag (1991) sem kom út samhliða sagnasafninu Heykvísl og gúmmískór (1991). Þar er í fyrirrúmi ljóðstíll þar sem fyrst og fremst er horft til náttúrunnar og tengsla mannsins við hana, tilfinninga hans gagnvart henni. Til að ná fram þessari hugsun beitir Gyrðir því sem nefna mætti „japanska“ aðferð. Hann skráir svipmyndir af andlegri uppljómun andspænis náttúrunni og undrum hennar, veðrabrigðum, gróðri og steinum jafnt sem fjöllum og hafi og sól. Þessi skrásetning er í grundvallaratriðum dulúðug, mystísk. Hún keppir að samruna manns og þess sem ekki er innan hans marka: krafta náttúrunnar, anda lífheimsins, skapara alls sem er. Þetta eru smámyndir af unaðinum af því að tína grös í te, af gönguferðum, af því að sjá einföld fyrirbrigði líkt og steina eða sérkennileg fjöll og allt á þetta sér vissulega ákveðinn samhljóm við austurlenskan kveðskap, en hér er þó ekki síður á ferðinni endurvakin alþýðleg viðhorf til náttúrunnar og umhverfisins, svo sem trúar á mátt steina, og helgi staða.

Það helst í hendur við þennan nýja stíl að ljóðmálið verður afar einfalt og kyrrlátt. Málsniðið stendur nærri talmáli, myndhverfingum er stillt í hóf og stundum verða ljóðin svo blátt áfram að þau koma að ystu mörkum þess að hægt sé að merkja í þeim eiginlegt „ljóðrænt“ form. Þau virðast miklu frekar vera smáglefsur úr lengri texta sem aldrei er birtur, enda virðast bækurnar vera hugsaðar á þeim nótum. Allar eru þær tiltölulega efnismiklar af ljóðabókum að vera en það er mjög misjafnt hve formræn heild einstakra ljóða er sterk, fjöldinn er greinilega mikilvægur, ekki einstök ljóð. Þannig má vissulega sjá ljóð sem standa nærri hefðbundnum ljóðum þar sem gerðar eru kröfur um að búnar séu til „eftirminnilegar“ línur og sterkar myndir sem „geymast í hugum lesenda“, en á milli þeirra koma önnur sem virðast „veik“ og eiga erfiðara með að standa ein út af fyrir sig, en þyggja styrk sinn af heild bókarinnar, ef ekki heild höfundarverksins. Og um leið og bækurnar eru lesnar saman blasir þessi heild við, markviss hugsun að baki ljóðanna sem grundvallast á því að þau séu brot úr stórri mynd. Um leið er lesandinn hvattur til að taka þátt í íhugun skáldsins um samband mannsins við sér stærri fyrirbæri.

Næsta ljóðabók Gyrðis, Mold í skuggadal (1992) er líklegast sú bók hans frá tíunda áratugnum sem líkist hvað mest ljóðum hans frá tímabilinu 1983–1986. Þar er myrkari tónn og dapurlegri en í öðrum verkum hans frá síðustu árum og hann ber uppi mörg af „sterku“ ljóðum bókarinnar, s.s. „Blinda“ og „Skuggadalur barnanna“. En í meirihluta eru þó ljóð sem þróa áfram tón íhugunar og dulhyggju og lýsa þeim frumtáknum sem ráða yfir þessum ljóðheimi: ljósi og myrkri: Samspil þessara þátta er gríðarlega fjölbreytt og tákn þeirra ganga í gegnum allar ljóðabækur tíunda áratugarins, tákn eins og lampinn og ljóstíran. Það einkennir þó alltaf ljósið að það getur ekki logað nema í myrkrinu sem öðlast þar með vægi sem „félagi“ ljóssins. Það má síðan segja að þetta margslungna samspil ljóss og myrkurs nái ákveðnum hápunkti í síðustu ljóðabók Gyrðis, Hugarfjallið (1999). Þar taka þessar hugleiðingar á sig hvað heildstæðasta og fyllsta mynd og á vissan hátt lýkur Hugarfjallið upp hinum bókunum þremur, Vetraráform um sumarferðalag, Mold í skuggadal og Indíánasumar (1996) og birtir stefnu þeirra og hugarheim. Segja má að þar sé fram gnostísk kenning um manninn, kenning um að hann sé ekki nema að litlu leyti efnislegur búkur, heldur sé í raun vefnaður úr ljósi og myrkri. Tími hans, þeir tímar sem hann er uppi á, er tími myrkursins og leið hans er leið inn í æ dýpra rökkur, burt frá einfaldleikanum, burt frá birtunni sem umlykur það sem er gott, upprunanlegt og heilt. Í myrkrinu býr eymd mannsins og öll þjónusta við það eykur á þessa eymd. Ljóðin eru því ekki að tæpa á neinum dægurmálum. Þeim er ætlað að skapa frumspekilegt svið þar sem maður og alheimur tengjast á ljósan og skýran hátt í tungumáli sem hvert barn skilur og stendur eins nærri töluðu hversdagsmáli alþýðufólks og hugsast getur. Á þessu sviði eru hinir miklu mótspilarar ljós og myrkur leiddir fram í ýmsum gervum, svo sem minni villuljóssins, sem dregur fram hið mótsagnakennda eðli þess sem við fyrstu sýn virðist gæskan ein. Hugmyndin um villuljósið hefur á sér augljósan trúarlegan blæ því það kemur frá manninum, það er ljós skapað úr myrkri, þegar hið eiginlega ljós er ekki hans, heldur skaparans. Kærleiksljósið, ástarljósið sem stafar frá burðarbitum þessarar frumspeki, er hins vegar ekki orðið til af tvíhyggju, ekki byggt á því að eiga sér mótspilara, því það er skuggalaust ljós sem ekki er varpað á hlutina, en er í þeim. Þar sem það er til staðar lýsir allt og ekki vegna myrkursins, heldur vegna ljóssins eins. Ljósið er til vegna ljóssins. Þegar þessi „kenning“ er höfð í huga má sjá hvernig ljóðagerð Gyrðis hefur farið fullkomlega í öfuga átt við það sem hún stefndi á níunda áratugnum og eitt ljóð bókarinnar, „Tilskipun að ofan“ er skýr ábending um þetta. Hér gerir Gyrðir Elíasson upp sinn ljóðaferil:

Ljóð á að yrkja
með sólarorku,
með hugarorku
úr ljósi

Ekki myrkri.

Prósaverk tíunda áratugarins

Eftir úkomu Svefnhjólsins árið 1990 hefur Gyrðir ekki ritað annan lausamálsskáldskap en smásögur. Þær eru yfirleitt afar knappar, stundum ekki nema tvær síður, en við þetta smáa form hefur hann tekið sérstöku ástfóstri og það hefur fylgt honum nú í fjórum bókum. Fyrsta bókin af þessari tegund var hinn helmingur tvíburabókannna frá 1991, Heykvísl og gúmmískór, tveimur árum síðar, 1993, kom úr bókin Tregahornið, þá Kvöld í ljósturninum (1995) (árið 1994 var fyrsta árið síðan Gyrðir hóf rithöfundarferil sinn sem engin bók eftir hann kom út) og loks Vatnsfólkið (1997) þar sem greina má þreyfingar í þá átt að lengja sögurnar að nýju og hnika til þeirri gríðarlega fáguðu og öguðu áferð sem er á textunum í hinum bókunum þremur. Þessar fjórar bækur eru mjög skyldar að efni og áferð og í þeim má merkja, líkt og í ljóðabókunum, ákveðna þróun í átt til íhygli og frumspekilegra viðhorfa.

Þær eiga það sameiginlegt að þar er reynt að víkka út svið mannsins og mannsvitundarinnar, að fanga í tákn og texta flókin viðfangsefni eins og mótsagnakennd viðhorf nútímans til handanheimsins, hryggðina yfir hvarfi verðmæta náttúru og menningar og erfiðleikana við að höndla forgengileikann, við að tengja saman þann forgengileika sem náttúran ræður yfir og forgengileikann sem saga mannsins kallar yfir hann sjálfan. En í þessum bókum eru tilfinningamál einnig mjög áberandi, sögur um ættingja og ástvini sem ekki geta verið lengur saman, sögur um tilfinngaleg skipbrot og hryggð yfir því að missa frá sér það sem manni finnst vænt um og að sama skapi sögur um styrk, vináttu, gleði yfir samvistum – tengsl milli fólks.

Fagurfræðilega séð eru sögurnar hluti af þeirri hreyfingu innan módernískra og seinna póstmódernískra bókmennta Vesturlanda þar sem hafnað er einhlýtri framsetningu „inntaks“ eða miðpunkts. Sögurnar eru „háleitar“ í þeim túlkunarfræðilega skilningi sem franski heimspekingurinn Lyotard lagði í það orð í skýringum sínum við fagurfræði Immanuels Kants. Þær hafa ekki „skýr skilaboð“ fram að færa vegna þess að þær snúast um það sem er altækt og á sér því engin ljós tákn til að klæða sig í. Þetta sést einkum af tveimur atriðum sem eru fyrirferðarmikil í sagnasöfnunum: Annars vegar af þeim ráðgátum sem eru svo víða í textunum vegna þess að ýmsir hefðbundir hvatar að atferli fólks eru ekki til staðar, þar eru „eyður“ sem koma í veg fyrir að lesandinn leggi sálfræðilega merkingu í allt sem hann les. Hins vegar eru sögurnar nær undantekningalaust fjarri „miðjum“ nútímalífsins og fjalla ekki um fólk sem er í hringiðu fjármála, menningar og fjölmiðla. Sögusvið þeirra er oftast í dreifbýlinu, í hugarflugsheimum eða þá til hliðar við hefðbundna sögustaði „nútímasögunnar“. Sú mynd þjóðfélagsins sem birtist venjulegu fólki í gegnum framsetningu fjölmiðla er til að mynda algerlega fjarri sögum Gyrðis, og vafalaust orkar það afar framandi á marga. Hún birtist aðeins sem aðsteðjandi afl sem rýfur heild þess heims samvaxtar manns og umhverfis sem Gyrðir leitast svo oft við að lýsa. Á milli sýnar hans og veruleika markaðsþjóðfélags síðkapítalismans er stöðug spenna sem oftast brýst fram í táknmyndum ógnar, eða nagandi gruns. Í sögunum bólar því aldrei á hugmyndum eins og samkeppni eða afkastagetu. Grunnur þeirra er iðulega dýrkeypt virðing fyrir umhverfi, sögu og lifnaðarháttum sem eru utan alfaraleiðar. Þær eru siðferðislegar og ætlað að auka veg heillyndis og einlægni á kostnað kaldhæðni og lífsþreytu. Þær stefna að raunverulegri fjölhyggju umburðarlyndis og samskipta, ekki að baráttu samkeppninnar sem harmar aldrei hvarf þess sigraða. Sögur Gyrðis eru hins vegar skrifaðar gegn gleymskunni. Þeim er ekki ætlað að sætta okkur við heiminn eins og hann er, heldur til að minna okkur á að hvarf verðmæta, umhverfis og sögu. Við eigum ekki að gleyma eða samþykkja það að aðrir gleymi.

En um leið steðjar samtíminn og hans efahyggja að og sundrar þeirri heilu mynd sem viljinn stendur til að sýna. Það er ekki hvað síst þessi spenna sem elur af sér hið „háleita“ í sögunum, ráðgáturnar, sem eru eins og áður sagði eitt helsta einkenni þeirra. Í sögum eins og „Ferðasögu“ úr Kvöldi í ljósturninum sést til að mynda vel hvernig einföld lýsing á hversdagslegum fyrirbærum verður að frásögn um forgengileikan sjálfan, hvarf allra hluta í náttúrunni, eyðinguna og missinn. Eins og svo oft í textum Gyrðis er lýst fundum manns og náttúru, andblæ staðar og smáatriðum í veðri og umhverfi sem skapa nálæga, nákvæma og efnislega mynd af aðstæðum. Hér er um raunverulega staði að ræða, raunverulegt fólk og raunverulegar aðstæður: Þrír menn fara í fjörðinn Loðmundarfjörð á Austurlandi og gista þar í húsi. Þeir eru „einu mennirnir í firðinum“ hafast fátt að sem fréttnæmt telst, að morgni fjórða dags fara þeir úr húsinu og „lögðu lykilinn undir skófgulan hellustein á hlaðinu, þar sem þeir höfðu fundið hann, og tveir stilltu sér upp í morgunsólinni framan við húsgaflinn, meðan sá þriðji tók myndir af þeim og húsinu“. Meira gerist ekki í þeirri ferð, en þegar myndirnar úr henni koma úr framköllun og mennirnir rýna í þær kemur eitthvað annarlegt í ljós á myndinni sem tekin var þennan dag. Í glugganum bak við þá bregður eihverju fyrir: „Og þeir sjá að það er hönd sem lyftir tjaldinu varlega til hliðar, smá eins og barnshönd, og úr djúpum skuggum að tjaldabaki er einsog horft sé á þá, ferðalangana á hlaðinu – úr mannlausu húsinu.“ En það er líka annað á myndinni. Í gluggakistunni er steingervingur, „margra miljóna ára gamalt steintré úr hlíðinni ofan við bæinn, og höndin á svarthvítri myndinni snertir næstum þennan hrjúfa bút frá ævafornum tíma.“ Undarlegt nokk er það þessi steingervingur sem er óhugnanlegri en hin ókunna hönd. Þótt höndin sé auglóslega hönd dauðans, því hún minnir einn manninn á höndina „sem lokaði augunum á pabba og mömmu í draumnum, nóttina fyrir slysið“, er steintréð verra. „Á hvað minnir það þig?“ spyr einn mannanna og hinn svarar, og það eru lokaorð þessarar örstuttu sögu sem tekur ekki meira en tvær og hálfa síðu: „Eldgamla sólardaga,“ segir hann lágt, en þvert á birtuna í orðunum er röddin sem áður var full af gleði nú líkust goluhvískri í sinustráum.“

Steingerð náttúrusagan hefur vitjað mannanna og hún gerir það í gegnum mynd, í gegnum mannanna verk. Sjálfir eru þeir blindir á forgengileika náttúrunnar, enda aðeins ferðamenn sem dvelja fáeina daga í firðinum, en með því að taka óvart mynd af þessum forgengileika hafa þeir flutt hann inn í sinn eigin heim og þar með uppgötvað hann. Tæknin er hér ekki leið til að ná valdi á náttúrunni og beygja hana undir sig. Hún er þvert á móti leið til vitundar um að maðurinn er forgengilegur og með honum allt það sem hann hefur skapað. Sagan er alls ekki á vegum mannsins, hún er málefni náttúrunnar. Þessi uppgötvun felur hins vegar ekki í sér létti yfir því að maðurinn sé leystur undan því að telja tímann sitt verkefni. Mennirnir eru þvert á móti skelfingu lostnir, lamaðir andspænis afli sem er meira en þeir og sem þeir vita að mun fyrr eða síðar binda enda á starf þeirra og líf. Þessari skelfingu lýstur niður sem ótta við þau öfl sem eru hugleidd á íhugulli nótum í ljóðunum, hér er engin von sjáanleg, engin hughreysting með að þetta fari nú allt vel að lokum og þessi hryssingur er víða í sögunum, hann smýgur um þær líkt og kaldur gustur.

Það væri hins vegar ósanngjarnt að skilja við sagnagerð Gyrðis á tíunda áratugnum án þess að nefna að þær snúst oftar en ekki um einmitt vonina. Þessi von er hins vegar reist á raunsæi forgengileikans. Hún byggir á því að von mannsins sé sú að utan hans sé heimurinn að starfa, án hans afskipta og án hans þröngsýni. Sjónarhornið snýst frá mannkynnssögu að náttúrusögu og því er á vissan hátt fjallað hér um „endalok mannsins“, heim þar sem mannsins í núverandi mynd sinni nýtur ekki við. Þegar horft er til þess að fyrsta prósaverk Gyrðis, Gangandi íkorni, lýsti einmitt slíkum heimi sést hve nákomin honum sú hugmynd er að til sé eitthvað „annað“ en sú mennska veröld sem við nú þekkjum. Í Gangandi íkorna voru mennirnir nær útdauðir og ekkert eftir af þeim nema hauskúpur, þeir sem eftir lifðu voru dýr. Síðasta sagan í Tregahorninu endar líka á heimsendi sem þrátt fyrir alla sína skelfingu og ótta virðist líka leið inn í nýja veröld. Sólin og tunglið hafa horfið af himinum. Öll jörðin er böðuðu myrkri en mitt í þessu myrkri fæðist ný von og hún býr ekki í manninum, heldur einmitt í því sem er „ómennskt“: „Dýrin áttu að vita meia um myrkrið en við fólkið, þau gætu kennt okkur núna, og í þetta sinn mundum við reyna að læra af þeim“ (102).

Kristján B. Jónasson, 2000.

Verðlaun

2015 – Íslensku þýðingarverðlaunin: Listin að vera einn

2012 – Íslensku þýðingarverðlaunin: Tunglið braust inn í húsið

2011 – Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs: Milli trjánna

2000 – Bókmenntaverðlaun Halldórs Laxness: Gula húsið

2000 – Íslensku bókmenntaverðlaunin: Gula húsið

1998 – Bjartsýnisverðlaun Bröste

1997 – Menningarverðlaun DV: Indíánasumar

1995 – Rithöfundasjóður Ríkisútvarpsins

1989 – Stílverðlaun Þórbergs Þórðarsonar Tilnefningar

2012 – Íslensku bókmenntaverðlaunin: Suðurglugginn

2009 – Íslensku bókmenntaverðlaunin: Milli trjánna

2003 – Íslensku bókmenntaverðlaunin: Tvífundnaland

2002 – Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs: Gula húsið

1997 – Íslensku bókmenntaverðlaunin: Vatnsfólkið

1996 – Íslensku bókmenntaverðlaunin: Indíánasumar

1992 – Íslensku bókmenntaverðlaunin: Mold í Skuggadal

1991 – Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs: Bréfbátarigningin

1990 – Íslensku bókmenntaverðlaunin: Svefnhjólið

1989 – Evrópsku smásagnarverðlaunin: „Konan með grösin„. Tregahornið, s. 24-27

Almenn umfjöllun

Auður Aðalsteinsdóttir: „Hleyptu því út, angistarópinu“
Spássían 2011, 2. árg. vor, bls. 6-8.

Áslaug Agnarsdóttir: „Gyrðir Elíasson (1961- )“
Icelandic Writers. Dictionary of Literary Biography, vol. 293, ritstj. Patrick J. Stevens, Detroit, Gale 2004, s. 116-124

Guðmundur Andri Thorsson: „Tónarnir berast orðtengdir. Um tónlist í verkum Gyrðis Elíassonar.“
Í Magnús Sigurðsson (ritstj.): Okkurgulur sandur. Tíu ritgerðir um skáldskap Gyrðis Elíassonar. Akranes, Uppheimar 2010, s. 55-66

Gunnar Ágúst Harðarson: „Orðsending úr vetrarhríðinni. Rætt við Gyrði Elíasson“
Teningur, 3. árg., 4. tbl. 1987, s. 20-22

Halldór Guðmundsson: „Þankaflækja um Gyrði.“
Í Magnús Sigurðsson (ritstj.): Okkurgulur sandur. Tíu ritgerðir um skáldskap Gyrðis Elíassonar. Akranes, Uppheimar 2010, s. 119-125

Helgi Þorgils Friðjónsson: „Birtuskuggar og glampar. Gyrðir og málaralistin“
Í Magnús Sigurðsson (ritstj.): Okkurgulur sandur. Tíu ritgerðir um skáldskap Gyrðis Elíassonar. Akranes, Uppheimar 2010, s. 37-40

Ingunn Snædal: „Blámóður pípureykur. Um ljóðskáldið Gyrði Elíasson.“
Í Magnús Sigurðsson (ritstj.): Okkurgulur sandur. Tíu ritgerðir um skáldskap Gyrðis Elíassonar. Akranes, Uppheimar 2010, s. 67-72

Jón Kalman Stefánsson: „Á svörtum vængjum inn í ljósið. Fram og aftur í ljóðum Gyrðis Elíassonar.“
Í Magnús Sigurðsson (ritstj.): Okkurgulur sandur. Tíu ritgerðir um skáldskap Gyrðis Elíassonar. Akranes, Uppheimar, 2010, s. 11-29

Magnús Sigurðsson (ritstj.): Okkurgulur sandur. Tíu ritgerðir um skáldskap Gyrðis Elíassonar. Akranes, Uppheimar 2010.

Sveinn Yngvi Egilsson: „Gönguskáldið.“ Grein um göngur og ferðir í skáldskap Gyrðis.
Í Magnús Sigurðsson (ritstj.): Okkurgulur sandur. Tíu ritgerðir um skáldskap Gyrðis Elíassonar. Akranes, Uppheimar 2010, s. 99-118

Sveinn Yngvi Egilsson: „Gönguskáldið. Leiðir að ljóðum Gyrðis Elíassonar“
Í Sveinn Yngvi Egilsson: Náttúra ljóðsins. Umhverfi íslenskra skálda. Reykjavík, Bókmennta- og listfræðistofnun Háskóla Íslands og Háskólaútgáfan 2014, s. 209-230

Um einstök verk

Bak við maríuglerið

Ástráður Eysteinsson: „Brotgjörn augu. Skyggnst um í ljóðvistarverum Gyrðis Elíassonar“
Ljóðormur, 5. tbl., 1987, s. 38-55. Einnig í Ástráður Eysteinsson: Umbrot: bókmenntir og nútími. Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1999, s. 295-309

Blindfugl/Svartflug

Gunnar Harðarson: „Svefnleysið smíðar. Umsögn um Blindflug/Svartflug“
Tímarit Máls og menningar, 48. árg., 2. tbl. 1987, s. 245-248

Ástráður Eysteinsson: „Brotgjörn augu. Skyggnst um í ljóðvistarverum Gyrðis Elíassonar“
Ljóðormur, 5. tbl., 1987, s. 38-55. Einnig í Ástráður Eysteinsson: Umbrot: bókmenntir og nútími. Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1999, s. 295-309

Bréfbátarigningin

Ástráður Eysteinsson: „Myndbrot frá barnæsku. Í tilefni af sögum Gyrðis Elíassonar“
Skírnir, 164. árg., 1990, s. 470-494. Einnig í Ástráður Eysteinsson: Umbrot : bókmenntir og nútími, s. 180-207. Reykjavík : Háskólaútgáfan, 1999

Guðrún Eva Mínervudóttir: „Neðansjávarbirta“
Í Okkurgulur sandur. Tíu ritgerðir um skáldskap Gyrðis Elíassonar. Akranes, Uppheimar 2010, s. 31-35

Svanhildur Óskarsdóttir: „Bréfbátarigningin“
Í Ástráður Eysteinsson (ritstj.): Heimur skáldsögunnar. Reykjavík: Bókmenntafræðistofnun H.Í. 2001, s. 285-291

Flautuleikur álengdar. Ljóðaþýðingar eftir Gyrði Elíasson

Úlfhildur Dagsdóttir: „Póstkort og landakort, eða er dauðinn eins og hundur?“
Bókmenntavefurinn, umfjöllun um bækur, sjá hér

Gangandi íkorni

Ástráður Eysteinsson: „Myndbrot frá barnæsku. Í tilefni af sögum Gyrðis Elíassonar“
Skírnir, 164. árg., 1990, s. 470-494. Einnig í Ástráður Eysteinsson: Umbrot : bókmenntir og nútími, s. 180-207. Reykjavík : Háskólaútgáfan, 1999

Valgerður Brynjólfsdóttir: „Ugla sat á kvisti. Um Gangandi íkorna og Næturluktina eftir Gyrði Elíasson.“
Eftirmáli í Gyrðir Elíasson: Gangandi íkorni og Næturluktin. Reykjavík: Mál og menning, 2006. S. 190-214

Gula húsi

Kirsten Wolf: „Gula húsið“
World Literature Today, 76, 2002, s. 194-195

Terje Holtet Larsen: „Den rasende og den lavmælte / The Irate and the Calm“ (Um Gula húsið og Heimsins heimskasti pabbi e. Mikael Torfason)
Nordisk litteratur 2002, s. 54-58

Haugrof

Sigurbjörg Þrastardóttir: „Höfuð Gyrðis. Hellaskoðun í ljóðasafni frá 1987.“
Í Magnús Sigurðsson (ritstj.): Okkurgulur sandur. Tíu ritgerðir um skáldskap Gyrðis Elíassonar. Akranes, Uppheimar 2010, s. 85-97

Heykvísl og gúmmískór

Kristján B. Jónasson: „Tvær bækur frá Gyrði“
Tímarit Máls og menningar, 53. árg., 1. tbl. 1992, s. 105-110

Hér vex enginn sítrónuviður

Kolbrún Lilja Kolbeinsdóttir: „Af tegundahroka og annarri ólukku“ (ritdómur)
Spássían 2012, 3. árg. sumar, bls. 33.

Hótelsumar

Úlfhildur Dagsdóttir: „Gyrðir tvífundinn“ (Um Hótelsumar og Tvífundnaland)
Bókmenntavefurinn, umfjöllun um bækur 2003, sjá hér

Þórunn Hrefna Sigurjónsdóttir: „Endurfundir við einsemdina“
Tímarit Máls og menningar, 65. árg., 2. tbl. 2004, s. 112-116

Hugarfjallið

Guðbjörn Sigurmundsson: „Ljár sem fellir augngrös“
Tímarit Máls og menningar, 61. árg. 3. tbl. 2000, s. 125-128

Indíánasumar

Haukur Hannesson: „Ljósin heima“
Tímarit Máls og menningar, 58. árg., 3. tbl. 1997, s. 108-111

Jón Karl Helgason: „Mynstrið í gólfteppinu, mosavaxið letur“
Í Þórðarfögnuður, haldinn í tilefni fimmtugsafmælis Þórðar Helgasonar 5. nóvember 1997 af samstarfsfólki hans og vinum. Reykjavík, 1997, s. 49-52

Kvöld í ljósturninum

Bergljót Soffía Kristjánsdóttir: „ „Nema í sögu / og huga“ : um tengsl manna og frásagna og fáein verk Gyrðis Elíassonar“
Tímarit Máls og menningar 2011, 72. árg., 4. tbl. bls. 24-30.

Kristján B. Jónasson: „Mótsögn, ráðgáta, von“
Tímarit Máls og menningar, 57. árg., 3. tbl. 1996, s. 125-129

Milli trjánna

Magnús Sigurðsson: „Að geta séð drauma sína : um systrabækurnar Milli Trjánna og Nokkur almenn orð um kulnum sólar“ (ritdómur)
Tímarit Máls og menningar 2010, 71. árg., 4. tlb. bls. 113-21.

Rúnar Helgi Vignisson: „Smáfuglar fagrir : staldrað við nokkrar smásögur frá liðnum árum“
Spássían 2011, 2. árg., vetur, bls. 36-39.

Þröstur Helgason: „Girðingar : um smásöguna „Milli trjánna„ eftir Gyrði Elíasson“
Tímarit Máls og menningar 2011, 72. árg., 4. tlb. bls. 31-42.

Mold í Skuggadal

Eysteinn Þorvaldsson: „Hugarganga. Kynnisferð um ljóðabækur fjögurra skálda“
Skírnir, 167. árg., vor 1993, s. 259-274

Sveinn Yngvi Egilsson: „Með náttblindugleraugun“
Tímarit Máls og menningar, 54. árg., 1. tbl. 1993, s. 109-112

Nokkur almenn orð um kulnum sólar

Magnús Sigurðsson: „Að geta séð drauma sína : um systrabækurnar Milli Trjánna og Nokkur almenn orð um kulnum sólar“ (ritdómur)
Tímarit Máls og menningar 2010, 71. árg., 4. tlb. bls. 113-21.

Steinunn Ásmundsdóttir: „Nokkur almenn orð um kulnum sólar. Ljóð“ (ritdómur)
Glettingur 2010, 20. árg., 3. tbl. bls. 48-50.

Næturluktin

Valgerður Brynjólfsdóttir: „Ugla sat á kvisti. Um Gangandi íkorna og Næturluktina eftir Gyrði Elíasson.“
Eftirmáli í Gyrðir Elíasson: Gangandi íkorni og Næturluktin. Reykjavík: Mál og menning, 2006. S. 190-214

Ógæfusama konan (þýðing Gyrðis á skáldsögu Richards Brautigan, An Unfortunate Woman)

Fríða Björk Ingvarsdóttir: „Heimurinn handan orðanna.“
Í Magnús Sigurðsson (ritstj.): Okkurgulur sandur. Tíu ritgerðir um skáldskap Gyrðis Elíassonar. Akranes, Uppheimar 2010, s. 41-54

Sandárbókin

Guðmundur Andri Thorsson: „Sagan eftir söguna.“
Tímarit Máls og menningar, 69. árg., 4. tbl. 2008, s. 111-115

Hermann Stefánsson: „Myndkveikjur.“
Í Magnús Sigurðsson (ritstj.): Okkurgulur sandur. Tíu ritgerðir um skáldskap Gyrðis Elíassonar. Akranes, Uppheimar 2010, s. 73-84

Kormákur Bragason: „Bókmenntaspjall“
Stína, 3. árg., 2. tbl. 2008, s. 123-134

Úlfhildur Dagsdóttir: „Skógarlíf“
Bókmenntavefurinn, umfjöllun um bækur, sjá hér

Steintré

Gunnþórunn Guðmundsdóttir: „Gestagangur“
Bókmenntavefurinn, umfjöllun um bækur 2005, sjá hér

Jón Kalman Stefánsson: „Skáldskapur er ekki kanínur upp úr hatti“
Skírnir, 180. árg. 2006 (vor), s. 225-231

Steinunn Inga Óttarsdóttir: „Annars verð ég víst alltaf einn“
Tímarit Máls og menningar, 67. árg., 4. tbl. 2006, s. 118-121

Suðurglugginn

Auður Aðalsteinsdóttir: „Daufir karlar með sölnaða ritvélarborða“
Spássían 2013, 4. árg., vor/sumar, bls. 16-22.

Ingi Björn Guðnason: „Niðurbælt pólitískt öskur“ (ritdómur)
Tímarit Máls og menningar 2013, 74. árg., 4. tbl. bls. 135-40.

Svefnhjólið

Einar Falur Ingólfsson: „Af draugum og sérlunduðum drengjum. Hugað að sögum eftir Gyrði“
Skírnir 165. árg., haust 1991, s. 505-524

Ástráður Eysteinsson: „Mylluhjólið. Um lestur og textatengsl“
Tímarit Máls og menningar, 54. árg., 4. tbl. 1993, s. 73-85

Friedhelm Rathjen: „Ein bischen Roman“
Í Tintenkurs Nordwest: mit der Lesefähre durch Golfstromeuropa: Holland, England, Wales, Irland, Schottland, Dänemark, Färöer, Island. Scheeßel, Edition ReJoyce, 2006, s. 150-151

Hugrún Ragnheiður Hólmgeirsdóttir: „Á svefnhjóli um lendur hugans. Um Svefnhjólið eftir Gyrði Elíasson“
Mímir, 32.-33. árg., 41. tbl. 1994, s. 70-77

John Erik Riley: „Gjenopplivet: irritasjon og glede, liv og död í Sövnhjulet av Gyrðir Elíasson“
Vinduet, 54. árg., 2000, s. 34-37

Robert Zola Christensen: „Sömnhojen“
Gardar 1993, årsbok 24. Lund: Walter Ekstrand, s. 47-48

Verena Stössinger: „Das Isländische am Isländischen: über Steinunn Sigurðardóttirs Der Zeitdieb und Gyrðir Elíassons Das Schlafrad“
Í Literarische Reise um die Welt: Island. Baden: Buchhandlung Librium, 1999, s. 22-23

Tregahornið

Kristján B. Jónasson: „Fegurð heimsins mun hverfa“
Tímarit Máls og menningar, 65. árg., 4. tbl. 1993, s. 103-108

Tunglið braust inn í húsið : ljóðaþýðingar

Hermann Stefánsson: „Úr húsinu eins og þar er umhorfs eftir vellukkað innbrot“ (ritdómur)
Spássían 2011, 2. árg. vor, bls. 9.

Tvíbreitt (svig)rúm

Pétur Gunnarsson: „Tvíbreitt (svig)rúm“
Tímarit Máls og menningar, 46. árg., 2. tbl. 1985, s. 256-258

Tvífundnaland

Úlfhildur Dagsdóttir: „Gyrðir tvífundinn“ (Um Hótelsumar og Tvífundnaland)
Bókmenntavefurinn, umfjöllun um bækur 2003, sjá hér

Upplitað myrkur

Böðvar Guðmundsson: „Skógar og draumsýnir“
Tímarit Máls og menningar, 67. árg., 2. tbl. 2006, s. 124-127

Helgi Hallgrímsson: „Ríkuleg uppskera af ljóðabókum“
Glettingur, 16. árg., 1. tbl. 2006, s. 49-50

Vetraráform um sumarferðalag

Kristján B. Jónasson: „Vetraráform um sumarferðalag“
Tímarit Máls og menningar, 53. árg., 1. tbl. 1992, s. 109-110

Brot úr greinum

Úr „Brotgjörn augu“

Hrollvekjan er grunntónn í þeim heimi sem ljóðin í Bak við maríuglerið mynda. Ég á ekki einungis við þær hrollvekjandi svipmyndir sem brugðið er upp í einstökum ljóðum, heldur er heildarsvið ljóðabókarinnar markað hrollvekjunni sem sérstakri „fagurfræðigrein“, nánar tiltekið hinni rómantísku hrollvekju sem á erlendum málum er kennd við gotneskan stíl (sbr. hugtakið „the Gothic“ á ensku). Í Bakvið maríuglerið birtast okkur klassísk tákn þessarar hrollvekju, svosem leðurblakan og kastalar (eitt vistarveruafbrigði skáldsins), en ekki þó í þeim tilgangi að skapa sögusvið fyrri alda, heldur eru þessi tákn hluti af nútímaveruleika og heimsmynd ljóðanna.

Það er því á sinn hátt rökrétt að í Blindfugl/svartflug leitist Gyrðir við að skapa úr þessu sambýli nútímalífs og gotneskrar hrollvekju heild sem fær staðist sem eins konar goðsagnaheimur. Í næturhúmi vistarverunnar brestur á „[...] tími strásópa og uglurnar / þenja flikróttan væng samhliða / leðurblökum“, auk þess sem „Kopargræn turnþök lýsa í fölnandi / skini frá gasluktinni stóru“ (l. 22-26).

Heildstæðni jafnt sem margbreytileiki þessa heims grundvallast á samspili hins hversdagslega skálds sem þreyjir inniveru sína og blindfuglsins sem ferðast um ýmis svið tíma og rúms. Þetta goðsögulega samspil setur Gyrði ekki eins þröngar skorður og ætla mætti, því litlar sem engar hömlur eru á þeim hamskiptum sem sjónarsviðið getur tekið. Hinsvegar getur maður gert ákveðnar kröfur um persónusköpun í svona ljóðbálki sem vart verða gerðar til venjulegs ljóðakvers. Ljóðmælandi Gyrðis er nú „persóna“ í alllöngu skáldverki og verður að standast sem slíkur – og það gerir hann. Þegar ljóðbálkur sem þessi er gefinn út sem sjálfstætt verk beinist athygli lesandans sérstaklega að innra samhengi hans og heildstæðni. Þegar svo vel tekst til sem hér er raunin, skapar samfella hinna ýmsu ljóðkafla fyllri ljóðheim en við eigum að venjast; til verður gleggri heimsmynd sem þó er miðlað með persónulegum tjáningarmáta og þannig sett fram lífsskoðun sem er skarpari og meira ákallandi en safn sundurlausari ljóða í bók. (s. 305-306)

– Sjá Ástráður Eysteinsson: „Brotgjörn augu.“

Úr „Myndbrot frá barnæsku“

Sögur Gyrðis eru „smábókmenntir“, jaðarskáldskapur, í ýmsum skilningi, hvort heldur er litið til tungumáls, sögusviðs, persónusköpunar eða þess sagnaforms sem hann vinnur með. Hann hefur virt að vettugi ríkjandi væntingar um þær skáldsagnaformgerðir sem auðveldast hafa átt uppdráttar. Eftir að borgin hefur (loksins) „slegið í gegn“ sem sögusvið íslenskrar sagnalistar, fer Gyrðir aftur með okkur út á land, ekki til að upplifa gömlu sveitamenninguna enn á ný, heldur til að við getum kannað hvort enn megi finna mannveru sem ekki er orðin óforbetranleg félagsvera, dösuð af skarkala fjölmiðla, stofnana og þéttbýlis. En þessi mannvera stendur ekki þarna fullmótuð; við leitum hennar á jaðri menningarinnar, í bernskunni, í dýrinu. Og við reynum að festa hendur á henni í glímunni við þá einkennilegu söguvitund sem býr í þessum textum. Við hlustum á þessa rödd, þetta einkennilega skrjáf. Hver er þar fyrir? Kónguló eða dádýr? (s. 206-207)

– Sjá Ástráður Eysteinsson: „Myndbrot frá barnæsku.“

Úr „Af draugum og sérlunduðum drengjum“

Gyrðir Elíasson er rithöfundur tveggja heima, og það einkennir hann kannski frekar en nokkuð annað. Hann er höfundur þeirra andans grunsemda sem naglfesta ekki tilveruna innan einhverra ákveðinna vitundarmarka, tilvist hans – eða sögupersóna hans – er tveggja heima. Strax í fyrstu ljóðabókinni, Svarthvítum axlaböndum frá 1983, er ljóðmælandinn orðinn „skiptinemi í undralandi“, og Gyrðir þroskar þá sýn eftir því sem ljóðum og bókum fjölgar; oft eru einhverskonar skil milli þess sem talar og umhverfisins.

Tveir heimar – í þeirri merkingu að eitthvert eða einhver svið lífs liggi utan við það sem við höfum stimplað okkur inn í með rökbundinni hugsun – birtast fyrst að ráði í Bréfbátarigningunni. Í Gangandi íkorna er rétt ýjað að myrkfælni og sögum af draugum og verum annars heims; meira er ekki gert með það: „Rökkrið gerir flíkurnar uggvænlegar. Peysur blakta ermum hvolfhengdar, höfuðleysið vekur upp sögur af draugum“ (bls. 43). Í Bréfbátarigningunni opnast tilverusviðin hinsvegar allt í kringum mannheiminn: Hafið er gríðarstór og dimm veröld hvasstenntra skrímsla, fullt af ógn, og draugar og afturgöngur eru mættar til leiks. Þær eru raunverulegar og líkamnaðar; láta sér ekki nægja að vera sögur innan sagna, heldur taka virkan þátt sem persónur. Drukknaðir fransmenn sveima um í einni sögunni og stela meira að segja dagbókarblöðum, og þá er afturgenginn afi á ferðinni í tveimur öðrum sögum; hann lendir jafnvel í ryskingum við einn sögumanninn.

Þessi þróun heldur áfram í Svefnhjólinu. Sagan sú er krökk af vísunum í undir- og yfirheimalíf, og kemur ekki á óvart, því að sögumaður og aðalpersónan er sjálfur draugur. Ekkert er eðlilegra. Varðandi eðli drauga og þessháttar fyrirbæra sækir Gyrðir mikið í allskyns þjóðsagnir og þjóðtrú, og tengir það síðan við hugmyndir sínar og textann.

– Sjá Einar Falur Ingólfsson: „Af draugum og sérlunduðum drengjum.“

Year:
2000
Publisher:
Category:
Year:
1988
Publisher:
Year:
1996
Publisher:
Year:
1996
Publisher:
Year:
1998
Publisher:
Year:
1997
Publisher:
Year:
1994
Publisher:
Year:
1989
Publisher:
Year:
1989
Publisher:
Year:
1997
Publisher:
Category:
Year:
2012
Publisher:
Category:
Year:
1997
Publisher:
Category:
Year:
2004
Publisher:
Category:
Year:
2011
Publisher:
Category:
Year:
2008
Publisher:
Category:
Year:
1997
Publisher:
Category:
Year:
1997
Publisher:
Year:
2015
Publisher:
Year:
1991
Publisher:
Year:
1985
Publisher:
Category:
Year:
1986
Publisher:
Category:
Year:
1985
Publisher:
Category:
Year:
1987
Publisher:
Category:
Year:
2012
Publisher:
Category:
Year:
2012
Publisher:
Category:
Year:
1999
Publisher:
Category:
Year:
1996
Publisher:
Category:
Year:
1992
Publisher:
Category:
Year:
2009
Publisher:
Category:
Year:
1983
Publisher:
Category:
Year:
2003
Publisher:
Category:
Year:
1989
Publisher:
Category:
Year:
2005
Publisher:
Category:
Year:
1991
Publisher:
Category:
Year:
2015
Publisher:
Category:
Year:
1987
Publisher:
Category:
Year:
2003
Publisher:
Category:
Year:
2001
Publisher:
Category:
Year:
2007
Publisher:
Category:
Year:
2012
Publisher:
Category:
Year:
1990
Publisher:
Category:
Year:
2014
Publisher:
Category:
Year:
1988
Publisher:
Category:
Year:
2000
Publisher:
Category:
Year:
1991
Publisher:
Category:
Year:
2014
Publisher:
Category:
Year:
1995
Publisher:
Category:
Year:
2009
Publisher:
Category:
Year:
2005
Publisher:
Category:
Year:
1993
Publisher:
Category:
Year:
1997
Publisher:
Category:
Year:
2000
Publisher:
Kobbermark (Koparakur) eftir Gyrði Elíasson í þýðingu Erik Skyum-Nielsen
Year:
2016
Publisher:
Year:
2011
Publisher:
Year:
1991
Publisher:
Year:
1995
Publisher:
Year:
2000
Publisher:
Year:
2000
Publisher:
Year:
1993
Publisher:
Year:
1993
Publisher:
Year:
1996
Publisher:
Year:
2000
Publisher:
Year:
1996
Publisher:
Year:
1996
Publisher:
Year:
1996
Publisher:
Year:
1996
Publisher:
Year:
1996
Publisher:
Year:
1997
Publisher:
Year:
1996
Publisher:
Year:
1996
Publisher:
Ár:
1988
Útgefandi:
Ár:
1996
Útgefandi:
Ár:
1985
Útgefandi:
Flokkur:
Ár:
1986
Útgefandi:
Flokkur:
Ár:
1988
Útgefandi:
Flokkur:
Ár:
1997
Útgefandi:
Flokkur:
Í raun gæti þessi fyrirsögn verið: „Veiðar og stríð“, en þá er hætt við að lesendur álíti að hér sé um einhverja klisju að ræða og missi áhugann. Þó er það svo að viðfangsefni smásagnasafns Ota Pavel, Hvernig ég kynntist fiskunum, er einmitt veiðar og stríð en tök hans á samspili þessara þema, sem svo auðveldlega gætu virkað margtuggin, eru þannig að þau virka nýbökuð, rjúkandi fersk eins og innyfli úr nýveiddu dýri.
Sandárbók Gyrðis Elíassonar ber undirtitilinn Pastoralsónata, sem gefur til kynna tóntegund og viðfangsefni þessarar skáldsögu - og gæti reyndar átt við margar af sögum Gyrðis.
Rithöfundurinn í Suðurglugganum, nýjustu skáldsögu Gyrðis Elíassonar, reynir að skrifa bók á olivetti ritvélina sína sem er með bilað b. Hann drekkur þó nokkuð af kaffi, en líka bjór, einu sinni danskan bjór með 1944-réttinum sem honum finnst hálf ómóralskt. Hann á í basli með fólkið sem er að skrifa um, sem er fúllynt í sumarfríi í Tyrklandi. Hann fær of mörg símtöl frá móður sinni, of fá frá konunni sem hann skrifar bréf en sendir ekki.

Það er varla hægt að hugsa sé meiri andstæður en útvarpsþáttinn Zombí, þarsem Gunnar Hjálmarsson og Sigurjón Kjartansson fara mikinn, og hæglætisbækur Gyrðis Elíassonar, Tvífundnaland og Hótelsumar. Samt fylgist þetta að hjá mér þennan morguninn. Gyrðir er líklegast okkar afkastamesti höfundur, allavega hvað varðar fjölda bóka, en allt frá árinu 1983 hefur hann gefið út bók árlega – næstum því. Mér sýnist hann hafa misst út ein þrjú ár úr, nú síðast 2002, en í fyrra saknaði ég þess mjög að fá engan Gyrði í hendurnar. Það er helst glæpasögudaman Birgitta Halldórsdóttir sem stenst Gyrði snúning hvað útgáfu varðar, en hún á einmitt 20 ára útgáfuafmæli í ár.

Upplitað myrkur eftir Gyrði Elíasson

Þegar talað er um sýndarheima nútímans, veruleikafirringu, hjáveruleika og tengslaleysi við náttúru og fortíð, er yfirleitt vísað til tækni, hraða og framfara; að hjáveruleikinn sé veruleiki rafrænna tölvuheima og geima. Því mætti ætla, þegar ég segist hafa upplifað hjáveruleika á ferðum mínum um landið í sumar, að þar ætti ég við að landslagið minnti mig á tölvuleikjalandslag, kvikmyndir og jafnvel sjónvarp. Það væri hinsvegar alrangt, því það voru ljóðabækur sem landið minnti mig á ...

Steintré eftir Gyrði Elíasson

Nýjasta smásagnasafn Gyrðis Elíassonar, Steintré, hefur ekki beinlínis vakið uppþot á misvitrum jólabókamarkaðnum, en hefði gjarnan mátt gera það, umræðan hefði eflaust orðið skemmtilegri fyrir vikið. Hér eru margs konar sögur á ferð sem allar kalla á nánari könnun. Að sjálfsögðu má greina hér mörg af höfundareinkennum Gyrðis og temu hafa sum hver birst áður; skrifin, hjónabandserfiðleikar, reimleikar o.fl., en verk hans eru stöðugt að þróast og umbreytast smám saman, þótt ekki gerist það með látum. Sögumenn og aðalpersónur eru yfirleitt fullorðnir, en þó eru börn í aðalhlutverki í sumum sögunum eins og í eldri verkum Gyrðis.

Um þessar mundir velti ég mikið fyrir mér flokkunum og flokkum menningar, en í námskeiðum sem ég kenni í Listaháskóla Íslands um menningarfræði og sjónmenningu er slík umræða mjög viðvarandi.

Listi yfir höfundarverk Gyrðis Elíassonar er vandlega prentaður á innábrot bókakápa nýjustu bóka hans, ljóðabókarinnar Nokkur almenn orð um kulnun sólar og smásagnasafnsins Milli trjánna. Samkvæmt því hefur hann að meðaltali sent frá sér eitt frumsamið verk á ári frá því fyrsta ljóðabók hans, Svarthvít axlabönd, kom út árið 1983, samtals 26 bækur. Með þýðingum og greinasafni næstum tvöfaldast afköst Gyrðis, heildartalan er 43 bækur.

Þegar ég var beðin um að skrifa um safn ljóðaþýðinga Gyrðis Elíassonar átti ég von á góðu, en gat þó ekki gert mér í hugarlund hvers konar fengur þetta yrði. Þetta er ekkert lítið kver með nokkrum vel völdum ljóðum frá ýmsum tímum, nei, þetta er sko alvöru safn uppá 324 síður með ríflega 250 ljóðum eftir 36 skáld frá 15 löndum. Verk sem sver sig í ætt safna ljóðaþýðinga Helga Hálfdanarsonar og Jóns Helgasonar, en á engan sinn líka á 21. öld. Falleg bók að vandaðri gerð, með upplýsandi en stutta eftirmála um öll skáldin, sem má dýfa sér í um ókomin ár, í leit að andlegri næringu, hressingu og ögrun.

Vinkona mín las Gyrði.

Eitt einkenni nútímaljóða (og jafnvel allra ljóða) er það sem kallað hefur verið rödd skáldsins, einhverskonar nærvera eða ‚ég‘ sem heldur öllu í hendi sér og réttir lesanda ýmsa þræði tilvísana, hugleiðinga eða mynda. Þessi rödd eða nærvera tekur yfirleitt á sig form ljóðmælanda, en getur líka verið hlutlaus með öllu.

Fyrir tuttugu árum las ég bók um tengsl hrollvekju og kómedíu. Höfundurinn, William nokkur Paul, vildi meina að þarna á milli væri öllu styttra en almennt og yfirleitt er talið og benti meðal annars á hvernig viðbrögð við hryllingi væru oft ýktur hlátur, samhliða því að hlátrasköll yfir kómedíu umhverfðust yfir í einskonar öskur. Enda heitir bókin Laughing Screaming – eða hlæjandi öskrandi. Mér varð hugsað til þessara kenninga þegar ég las bók Shirley Jackson, Líf meðal villimanna.