Gerður Kristný

„Gaman væri að / gifta sig að vetri / helst í stórhríð / svo veislugestir tepptust inni / Þeir kæmust ekki heim / fyrr en undir sumar“
(Höggstaður)

Gerður Kristný (Guðjónsdóttir) fæddist í Reykjavík 10. júní 1970. Hún ólst upp í Háaleitishverfinu, gekk í Álftamýrarskóla og fór síðan í Menntaskólann við Hamrahlíð. Hún lauk B.A. prófi í frönsku með almenna bókmenntafræði sem aukafag frá Háskóla Íslands í febrúar 1992. Lokaritgerðin fjallaði um fegurðina í Les fleurs du mal eftir franska skáldið Baudelaire. Veturinn 1992 – 1993 stundaði Gerður nám í hagnýtri fjölmiðlun við Háskóla Íslands og starfsþjálfun hjá sjónvarpsstöð Danmarks Radio fylgdi í kjölfarið. Hún var ritstjóri tímaritsins Mannlífs á árunum 1998 til 2004 en er nú rithöfundur í fullu starfi.

Gerður skrifar jöfnun höndum verk fyrir börn og fullorðna og hefur sent frá sér skáldsögur, ljóð og leikrit auk annars efnis. Hún hefur hlotið margvísleg verðlaun og viðurkenningar, meðal annars fyrstu verðlaun í ljóðasamkeppni Litrófs í Sjónvarpinu árið 1992, Bókaverðlaun barnanna árið 2003 fyrir Mörtu Smörtu, Bókmenntaverðlaun Halldórs Laxness 2004 fyrir skáldsöguna Bátur með segli og allt og Blaðamannaverðlaun Íslands fyrir Myndina af pabba – Sögu Thelmu 2005. Árið 2007 var ljóðabókin Höggstaður tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna og Gerður hlaut þau síðan árið 2010 fyrir ljóðabókina Blóðhófnir, sem skáldkonan byggir á sögu nöfnu sinnar Gymisdóttur úr Skírnismálum. Unglingasaga Gerðar, Garðurinn, hlaut Vestnorrænu barnabókaverðlaunin árið 2010.

Ljóð og smásögur Gerðar hafa birst í kennslubókum fyrir grunn- og framhaldsskóla, auk þess sem ljóð hennar og smásögur eru í ýmsum safnritum og tímaritum, íslenskum sem erlendum. Myndin af pabba kom út í sænskri þýðingu árið 2008.

Gerður Kristný býr í Reykjavík. Hún er gift og á tvo syni.

Forlag: Mál og menning.

Frá Gerði Kristnýju

Fyrir skömmu hitti ég gamla vinkonu úr menntaskóla sem rifjaði það upp fyrir mér að þegar hún hitti mig fyrst, 16 ára gamla, hefði ég kynnt mig með þessu orðum: „Hæ, ég heiti Gerður og ég er skáld.“

Ég var barn þegar ég ákvað að verða skáld og rithöfundur. Frá upphafi fannst mér sjálfsagt að ég gæti skrifað bækur enda hafði ég búið að þeirri gæfu að geta notið afbragðs barnabóka sem skrifaðar voru af slíkri list að halda mætti að þessar sögur hefðu alltaf verið til. Systurnar Astrid Helgadóttir og Guðrún Lindgren voru auðvitað í mestu uppáhaldi og þegar ég stálpaðist tóku Löbbu- og Kátubækurnar við. Góðar barnabækur eru lykillinn að áhuga mínum á bókum. Án þeirra hefði hann aldrei kviknað.

Ég sat ekki með Heimskringlu á hnjánum í sex ára bekk eins og Thor heldur las barna- og unglingabækur fram eftir öllu. Ég var orðin 16 ára þegar ég fór loks að glugga í Selmu Lagerlöf og Halldór Laxness. Satt best að segja gæti ég talið upp allar bækurnar sem ég hef lesið frá því ég var 16 ára því ég hef skrifað niður hverja einustu þeirra. Þegar litið er yfir fyrsta ár þessarar skrásetningaráráttu kemur í ljós að ég hef verið að lesa um unglinga í sleik í bókum Andrésar Indriðasonar inn á milli vígaferla í Njálu og feilnótna hjá Jökli Jakobssyni.

Þegar ég byrjaði að yrkja fannst mér sjálfsagt að sýna ljóðin mín. Mamma og kennslukonan mín urðu fyrir valinu og þeim fannst þetta „bara fínt“ hjá mér. Þá sá ég enga ástæðu til að luma á þeim neitt lengur. Krökkunum í bekknum þótti líka alveg sjálfsagt að ég gæti samið kvæði rétt eins og ein stelpan var flink í djassballet og einn strákurinn átti hest. Og það voru fleiri sem gátu skrifað. Í nestistímanum í 12 og 13 ára bekk las einn strákanna upp frumsamda sögu sem fjallaði um klósettpúka og tilraunir þeirra til heimsyfirráða. Við bekkjarsystkinin komum öll þar við sögu, enda vorum við sólgin í þessa skemmtun og emjuðum af hlátri þegar nöfnunum okkar brá fyrir. Ferill stráksins á ritvellinum varð ekki lengri enda heillaðist hann ungur af galdri tryggingastærðfræðinnar.

Ekki þarf ég að fjölyrða neitt frekar um framgang minn í menntaskóla þar sem mér fannst svo óskaplega sjálfsagt að allir vissu af því að ég orti ljóð. Og hvað með það svo sem? Ekki sáu aðrir ástæðu til að fara í launkofa með það að þeir væru í kórnum eða leikfélaginu. Fyrsta veturinn hafði ég reyndar hægt um mig en um vorið birti ég kvæði í skólablaðinu. Ég þorði samt ekki að nota mitt eigið nafn og birti ljóðið undir dulnefni. Ekki vildi þó betur til en svo að í skólanum var stúlka sem hét sama nafni og ég hafði notað. Henni hefur greinilega þótt þetta heldur vafasamur heiður því hún brást ókvæða við og í næsta blaði bað hún ljóðskáldið óþekkta vinsamlegast um að finna sér annað nafn að fela sig á bak við. Síðan hef ég notað mitt eigið nafn. Þegar ég var 23 ára fór ég að velta fyrir mér útgáfu. Maður sem ég tók mark á hafði hvatt mig til þess og ég rambaði inn á Mál og menningu með fáein ljóð í farteskinu. Fyrsta bókin mín telur aðeins 20 ljóð. Hún er svo þunn að ég fæ ekki greitt fyrir útlán hennar á Borgarbókasafninu. Bók verður víst að vera 36 síður til að teljast alvörubók. Kannski er ég sjálf heldur ekki alvöruhöfundur. Að minnsta kosti sá maður nokkur sig einhverju sinni tilknúinn til að víkja sér að mér og segja mér að ég væri ekki alvörulistamaður því ég ynni sem blaðamaður. Samt á ég bréf frá honum þar sem hann eys fyrstu ljóðabókina mína lofi.

Ég svaraði manninum engu, enda finnst mér engu máli skipta hvort fólk skrifar bækurnar sínar í hádeginu eða undir morgun, í Hagkaupssloppi eða ullarsokkum einum fata, undir ítalskri aríu eða þvottavélanið bara ef það vandar sig rétt á meðan það er að skrifa. Út á það gengur þetta nefnilega, að vanda sig. Síðan þvælist það ekkert fyrir að fólk líti á sig sem skáld.

Einn daginn kemur síðan vonandi að því að einhver annar lítur á það sem skáld – sem vandi sig.

Gerður Kristný, 2001

Hver drap Mjallhvíti?: Um skáldverk Gerðar Kristnýjar

Vegastikurnar bera
handbragði þínu
vitni
Það sem eftir er
leiðarinnar
les ég sjálf á kortið
um leið og ég stýri

Skáldið tamið

Upphaf vegaljóðsins „Ferð“ úr ljóðabókinni Launkofi (2000) er einkennandi fyrir verk Gerðar Kristnýjar. Í því má greina einveru, leit að sterkri sjálfsvitund og þrá eftir því að vera óháður öðrum. Konan vill gjarnan losa sig undan þeim höftum sem samfélagið leggur á hana og hafna hefðbundnu hlutskipti sínu, en andóf hennar er oft dæmt til að mistakast.

Gerður Kristný hefur aldrei verið hrædd við að skilgreina sig sem femínista. Á meðan aðrar skáldkonur sverja gjarnan af sér öll tengsl við kvenfrelsisbaráttu hefur Gerður haldið hugsjónum hennar á lofti í verkum sínum, pistlum, í dagblöðum og umræðuþáttum í sjónvarpi. (1) Þannig hefur hún vakið athygli fyrir sterkar skoðanir og þótt óvægin í gagnrýni sinni á karlveldið. Ímynd Gerðar í fjölmiðlum ber afstöðu hennar vitni og hún hefur haft sýnileg áhrif á viðtökur verkanna eins og gerist gjarnan hjá kvenrithöfundum sem ögra hefðinni. Að þessu leyti skipar hún sérstöðu í íslensku bókmenntalífi. Þessa má víða sjá merki í opinberri umfjöllun um Gerði Kristnýju, jafnt í ritdómum, viðtölum og skáldverkum samtímahöfunda.

Í umfjöllun um skáldkonuna sést vel sú þörf að sviðsetja hana sem harðskeytta kvenréttindakonu eins og sjá má af viðtali Páls Ásgeirs Ásgeirssonar við Gerði sem birtist í DV í nóvember 2000. Þar „hvessir“ Gerður augun á blaðamann, þau „skylmast yfir borðið“ og jafnvel veðurfarið ber stemningunni vitni, því þau sitja „í úrillu morgunregni“. (3) Ímynd Gerðar sem „sterkrar“ konu sem ógnar karllegum gildum brýst þannig óbeint fram í myndmáli blaðamannsins. Þessi ímynd er orðin svo rótgróin í íslensku samfélagi að Gerður, sem er aðeins liðlega þrítug, hefur verið greind sem fyrirmynd blaðakonunnar Gyðu Dísar í leikriti Hallgríms Helgasonar Skáldanótt og blaðakonu í leikritinu Vitleysingarnir eftir Ólaf Hauk Símonarson. (4) Slíkt hlýtur að vera einsdæmi fyrir svo ungan höfund.

Vegna þess að ímynd Gerðar er jafn sýnileg og raun ber vitni hafa gagnrýnendur átt í erfiðleikum með að nálgast verk hennar á sjálfstæðum forsendum. Fyrirsagnir sem tengjast Gerði gefa til kynna nokkuð einradda umfjöllun um verkin. Þannig hefur hún verið kölluð „Meistari í kvikindishætti“ (5), ritdómar um bækur hennar bera nöfn eins og „Stálkuldi“ (6) og „Óður til sterkra kvenna“ (7) og stundum eru orð Gerðar sjálfrar tekin úr samhengi og notuð sem fyrirsagnir á viðtölum: „Þessi íslenski andstyggilegi húmor“. (8) Gagnrýnendur fara heldur ekki ótroðnar slóðir í lýsingum sínum á skáldskap Gerðar. Orð eins og kaldhæðni, írónía, meinfyndni eða hæðni eru gripin feginshendi og með þeim eru stílbrögð hennar afgreidd á svipstundu. Í stað þess að hugtökunum sé beitt til að víkka út merkingu textanna eru þeir allir stimplaðir eins. Þetta takmarkar umræðuna um verkin og hefur mótandi áhrif á almennar viðtökur þeirra.

„Þegar ég dey“

„Ljóðrænasta viðfangsefnið er dauði fagurrar, ungrar konu“ sagði Edgar Allan Poe (1809-1849) og vísaði þar í aldalanga hefð í skáldskap og myndlist. (9) Skáldkonur skrifa sig oft inn í þessa hefð en úrvinnsla þeirra er þó gjarnan önnur. Í Sérherbergi veltir Virginia Woolf (1882-1941) fyrir sér harmrænum örlögum ímyndaðrar systur Shakespeares, sem hefur sömu skáldgáfu og hann. Systirin fær ekki að þroska hæfileika sína og hún flýr að heiman í leit að tækifærum. Stuttri ævi hennar lýkur með því að hún sviptir sig lífi. (10) Með sögunni um systur Shakespeares skapaði Woolf nýtt minni í bókmenntum sem hefur gefið fræðimanninum Elisabeth Bronfen ástæðu til að snúa út úr orðum Poes á þann hátt að ljóðrænasta viðfangsefni kvenrithöfunda sé dauði konu með ljóðræna hæfileika. (11) Woolf segir um systur Shakespeares: „Hún lifir í ykkur og í mér […] því mikil skáld deyja ekki“. (12) Systir Shakespeares táknar þannig möguleikann sem konur hafa til sköpunar þegar þær fá tækifæri til að þroska hæfileika sína. (13)

Í ljóðabókinni Launkofi er Gerður upptekin af ólíkum myndum dauðans. Sjálfsmorð bandarísku skáldkonunnar Sylviu Plath í febrúar 1963 er tilefni ljóðs en Plath svipti sig lífi með því að stynga höfðinu inni í ofn og hleypa á gasi. Í því tengir Gerður sig þeirri kvennahefð að yrkja um ótímabæran dauða skáldkonu. (14) Sömuleiðis er algengt að kvenskáld yrki um ímyndaðan dauða sinn eins og Gerður gerir í ljóðinu „Guð“:

Þegar ég dey
skaltu tálga
úr tönnum mínum
bítandi frost

búa til blístrur
úr beinunum
og leika á þær ýlfur í vindum

Dauðinn í þessu ljóði er virkur og lifandi, jafnvel skapandi máttur, þótt hann sé einnig harmrænn. Ekki er að finna dauðaþrá í ljóðum Gerðar ólíkt því sem sjá má hjá mörgum skáldkonum sem eru uppteknar af dauðanum. Um leið og Gerður sækir í hefðina vinnur hún úr henni á sjálfstæðan máta. Í Launkofa er einnig ort í minningu vinkonu í „Skotbolta“ og í „Bergþóru“ er dauði Bergþóru í Njáls sögu skoðaður frá nýju og kvenlegu sjónarhorni.

Ljóðin í Launkofa sækja í kristna trú ásamt því að tengjast bókmenntaarfinum, meðal annars þjóðsögum og ævintýrum. Upphafsljóðið „Skál“ er að mörgu leyti einkennandi fyrir bókina en í því kemur fram tvenns konar sköpunarsaga, kristileg og skáldleg. Vísað er í „Bikarinn“ eftir Jóhann Sigurjónsson og sköpunarsögu Mósebókar. Því mætti þó halda fram að bíblíulegt myndmál lúti fyrir heiðnu í ljóðinu „Vænghaf“ þar sem er dregin upp mynd af guði sem minnir um margt á grísku goðsöguna um Ledu og svaninn:

Á örskotsstundu
varpar Guð yfir sig
veðurhamnum
og sökkvir þér í
víðfeðmt vænghaf sitt

Í ljóðinu „kveðja frá Ararat“ er vísað í söguna af örkinni hans Nóa en örkin strandar uppi á Araratsfjöllum (1M 8.4). Örk ljóðmælanda er aftur á móti úr pappír og árarnar eru fjaðurpennar: „Árarnar legg ég til sjálf/tálga þær úr/fjöðrum fugla“. Meðal annarra ljóða sem vísa í Biblíuna má nefna „Ástarljóð“ sem tekur á sköpun Evu úr rifi Adams: „eitt þeirra/átt þú“.

Í Launkofa má einnig finna ljóð sem Gerður tengir íslenskum þjóðsögum og fornsagnastíl. Hún yrkir um afturgöngur og drauga í „Þakkir“, „Hugskot“ og „Franklín“ á meðan önnur ljóð eru í beinu framhaldi af þeim minnum og yrkisefnum sem voru ráðandi í fyrstu ljóðabók Gerðar, Ísfrétt (1994).

Í Ísfrétt sækir Gerður myndmál sitt til heiðins tíma, meðal annars til víkingatímans, Íslendingasagnanna og grískrar goðafræði. Viðfangsefni ljóðanna tengjast fyrst og fremst ástinni. Það andar þó köldu í mörgum ljóðanna eins og sést best á því að dregnar eru upp myndir af heiðnum útfararsiðum. Í „Hefnd“ drepur ljóðmælandi ástina sína, ber hana út og urðar í dauðri jörð“. Umkomulaus hefur ástin verið borin út og grafin í óvígðri mold fjarri mannabyggðum. Svipuð tákn má sjá í ástarljóðinu „Með eld“ þar sem kemur fram mynd af bálför höfðingja sem lagður hefur verið í skip sitt. Í „Ástarkveðju“ minnir þræll ljóðsins á Tollund-manninn sem fannst vel varðveittur í mómýri á Jótlandi með snöru um hálsinn:

Orðin grafa dimmar holur
þar sem áður sátu augu mín
vindar leika um varir þínar
og þreifa eftir æðaslætti
á þrælnum sem heygður skal
með herra sínum (9)

Þrællinn fylgir höfðingja sínum og er grafinn í sömu gröf. Ljóðmælandi er undirgefinn og réttindalaus þræll þess sem hann elskar.

Í báðum ljóðabókum Gerðar er að finna ljóð sem endursegja fornbókmenntirnar frá kvenlegu sjónarhorni. Harmsaga Bergþóru er sögð í Launkofa og í Ísfrétt er sjónum beint að Hallgerði langbrók í „Vísum Hallgerðar“. Í ljóðinu „Til Skírnis“ er vísað til Skírnismála sem segir söguna af því hvernig Skírnir fékk Gerði með hótunum til að fara á ástarfund Freys. (15) Eins og nafn ljóðsins gefur til kynna ávarpar Gerður (Kristný) Skírni í ljóðinu. Athyglinni er beint að valdalausri stöðu konunnar í þessum kvæðum. Medúsa í samnefndu ljóði býr þó yfir miklum krafti enda ein af Gorgonsystrum. Hún breytir mönnum í stein með því að horfa í augu þeirra.

Frost, vetur, ís og eldur eru ráðandi myndir í fyrstu ljóðabók Gerðar, eins og til dæmis má sjá má í ástarljóðunum „Ísfrétt“ og „Björg“. Samböndin í þessum ljóðum einkennast þó ekki af þeim mikla kulda sem greina má í útfararljóðunum. Hér er fremur um samspil hita og kulda að ræða og eldheit ástin bræðir ísilagða náttúruna. Í Ísfrétt er umhverfið heiðið, náttúrumyndir eru alsráðandi og ástin er mikilvæg. Í Launkofa er runninn upp nýr tími, ljóðmælandi er orðinn kristnari og yrkisefnin önnur. Þar eru dauðinn og handanveruleikinn hluti af lífinu.

Escape fyrir kvenmenn

Flandrarinn hefur lengi verið áberandi í bókmenntum. Hugtakið er tengt við franska nítjándu aldar skáldið Charles Baudelaire (1821-1867) sem er talinn hafa mótað hugmyndina um flandrarann í stórborgum nútímans. Flandrarinn er oftar en ekki listamaður sem vafrar um iðandi borgina og horfir íhugull á umhverfi sitt. Fjarri öryggi heimilis síns gefur hann sig á vald hinu ókunnuga. Hann hrífst af nútímavæðingunni og hefur af þeim sökum verið kenndur við módernismann. (16)

Feministar benda á að kvenflandrarinn hafi komið fram á tuttugustu öld þegar konur fóru að stunda búðarölt en áður voru fyrst og fremst lista- og vændiskonur einar á ferli. (17)

Hulda og hin nýrómantíska skáldímynd.“ Skírnir. Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag. Árg. 161, vor 1987, s. 65. Löng hefð er fyrir því í feminískum fræðum að tengja kven- og ferðafrelsi andlegu frelsi, til dæmis gerir Virginia Woolf það í Sérherbergi. (18)

Eins og kom fram í upphafsorðum þessarar greinar þrá kvenpersónur Gerðar Kristnýjar að vera óháðar öðrum og fara sínar eigin leiðir í lífinu. Frelsisþörfin birtist glögglega í Tinnu, aðalpersónu skáldsögunnar Regnbogi í póstinum (1996). Sagan gerist í Reykjavík, í París þar sem Tinna passar börn og skoðar sig um og í Kaupmannahöfn. Sjálfsmynd Tinnu er samfléttuð hugmyndinni um flandrarann. Textinn gefur til kynna að hún þrái að líkjast rithöfundunum Halldóri Laxness og Pétri Gunnarssyni sem bjuggu um skeið í Kaupmannahöfn og stunduðu ritstörf. Tinnu er hugsað til ferðalags þeirra og vill með flandri sínu öðlast reynslu listamannsins.

Tinna er fjarri heimili sínu líkt og venjan er með flandrara og lætur ekki einu sinni foreldra sína vita þegar hún heldur til Kaupmannahafnar: „Ég sagðist ætla að taka lest til Madridar. Ég veit ekki af hverju ég sagði Madrid. Það bara hljómaði betur en að fara til Kaupmannahafnar“ (13). Tinna vill ákaft tengja sig lífi karlflandrarans eins og hún hefur lesið um það í bókum, en verður að sætta sig við að fara „heim“ til Kaupmannahafnar fremur en að halda í lestarferðalag á meira framandi slóðir.
Þrátt fyrir að Tinna vilji vera frjáls og óháð á ferðalagi sínu er henni oft hugsað til fjölskyldu sinnar og í Kaupmannahöfn fer hún og skoðar blokkina sem pabbi hennar bjó í:

Ég finn fyrir furðulegri tilfinningu þegar ég stend allt í einu fyrir framan rauðu blokkina þar sem hann sat eitt sinn ásamt vinum sínum í hinni ómissandi lótusstellingu, hlustaði á Cohen og fékk sér te og appelsínur sem komu alla leið frá Kína. Ég hef séð þetta hús á fölnuðum ljósmyndum. Ég man sérstaklega eftir að á einni þeirra stendur pabbi minn á húströppunum með Arnar sér við hlið. (37)

Tinna nýtur þess ekki að fara frjáls ferða sinna líkt og venjan er með listamann strætisins. Hún flíkar þó ekki innri líðan sinni, heldur er lokuð, kaldhæðin og virkar jafnvel skeytingarlaus. Gefið er til kynna að heimsókn hennar til dularfulla móðurbróðursins Arnars sem býr í Kaupmannahöfn breyti sjálfsmynd hennar. Eftir að Tinna sér hvernig fjölskylda hennar lætur eins og geðsjúkdómur Arnars sé ekki til ákveður hún að hætta flandri sínu og fara heim.
Lesendur kynnast ekki tilfinningalífi Tinnu en klukkustrengur sem var gjöf frá ömmu hennar og hefur að geyma myndir af Tinnu á mismunandi aldri er táknrænn og sýnir að ferðalag hennar er sjálfsleit. (19) Í upphafi sögunnar getur hún ekki samsamað sig neinni mynd á strengnum:

Efsta myndin sýnir aldurinn sem ég er á núna. Þar situr stuttklippt kona í bleikum kjól við útvarpstæki og talar í síma […] og ég, sem alltaf hef getað bent á einhverja myndina og sagt: „Svona er ég núna“, hef ekki lengur neina mynd að benda á. (5)

Lýsingin á Tinnu undir lok sögunnar þar sem hún er í bleikum kjól, talar í síma við móður sína og segist vilja koma heim er í samræmi við myndina á strengnum á fyrstu síðu bókarinnar. Hún hugsar líka: „finnst mér ég eitt andartak minna á einhverja konu sem ég þekki. Ég man bara ekki hverja“ (139). Kannski eru þessi orð Tinnu fyrstu merki þess að hún hefur áttað sig á því að hún er ekki flandrarinn sem hún vildi vera.

Annan týndan flandrara má finna í sögunni „Escape fyrir karlmenn“ sem birtist í smásagnasafninu Eitruð epli (1998). Kvenpersónan fer í ferðalag til Suður-Frakklands með kærastanum sínum sem stingur hana af vegna þess að hún hugsar of mikið um gamlan kærasta sem býr á þessum slóðum. Persónan vill ekki vera neinum háð og fer sínar eigin leiðir líkt og fram kemur stuttu áður en kærastinn fer frá henni:

Á þriðja degi fór ég að velta því fyrir mér hvort Paul byggi enn á sama stað. Ég sagðist ætla í gönguferð daginn eftir til að athuga hvort ég fyndi húsið sem fjölskylda hans bjó í. Frikki sagði að ég gæti farið án hans. Það voru mér engar fréttir. Annað hafði aldrei staðið til. (11)

Sagan tekur á vafri hennar að degi og nóttu, ferðalagi til ókunnugs bæjar og flótta undan kærastanum sem kemur til hennar aftur. Líkt og í Regnboga í póstinum lýsir sagan þeirri gerð kvenfrelsis að geta ferðast nær afskiptalaust á milli staða. Frelsið er þó takmarkað því persónan virðist ekki hafa neitt annað að gera en ráfa um og fara frá einum kærasta til annars.

Týndar konur má víða finna í verkum Gerðar Kristnýjar. Nefna má brúðurina í leikgerðinniBannað að blóta í brúðarkjól (2000), en hún flytur ræðu frammi fyrir hópi brúðkaupsgesta en kemst svo að því í lokin að hún er á röngum stað. Einræða hennar afhjúpar brostna sjálfsmynd og óöryggi með ást mannsins sem hún er nýbúin að giftast. Brúðurin er ósamkvæm sjálfri sér og textinn gefur til kynna að hún sé búin að lifa í sjálfsblekkingu svo lengi að hún geti ekki lengur greint raunverulegt hlutskipti sitt. Eftirfarandi kafli er endurtekinn tvisvar í leikritinu sem gerir það að verkum að hér er sem undirvitund brúðarinnar afhjúpist:

Það er fyrst þegar fólk fær samviskubit að það verður skáld. Þess vegna eru til dæmdir morðingjar sem halda því fram að þeir hafi aldrei drepið neinn þótt fingraförin þeirra hafi fundist á fórnarlömbunum og það er líka til fólk sem segir að þær sex milljónir Gyðinga sem létu lífið í heimsstyrjöldinni hafi ekki verið drepnar heldur „bímaðar“ upp af geimverum og síðast en ekki síst eru til strákar úr Eyjum sem halda að þeir elski stelpu úr Árbænum. Hver er ég að banna það?

Brúðurin er skáld og líf hennar ein stór lygasaga sem hún reynir að telja sér trú um að sé sönn. Saga hennar er í rauninni harmleikurinn um konuna sem breiðir yfir þann tómleika sem étur hana að innan.

Hvað með Rue de Marianne?

Í smásagnasafni Gerðar Kristnýjar Eitruð epli koma fyrir konur sem lifa tilbreytingarlausu lífi og gera misgóðar tilraunir til að brjótast út úr því. Konur hafa löngum þurft að spyrna gegn þörfinni á að sinna kvenlegum skyldum sínum en eins og Virginia Woolf lýsir í greininni „Störf fyrir konur“ er baráttan við húsengilinn enginn hægðarleikur. Húsengillinn er samviskubit kvenna holdi klætt.

Þegar húsengillinn truflar Woolf þar sem hún skrifar ritdóm um bók eftir karl hvíslar hann í eyra hennar: „Sýndu samúð, vertu nærgætin, hrósaðu, segðu ósatt. Beittu allri þeirri kænsku og klækjum sem kyn þitt þekkir. Láttu engan vita að þú hafir sjálf skoðun á hlutunum. Vertu umfram allt hreinlynd.“ (20) Þegar Woolf sá að engillinn var farinn að stjórna skrifum hennar drap hún hann. Hann gekk aftur en hvarf að lokum á brott. Þessi dæmissaga lýsir því hvernig konur sem vilja skrifa verða að brjótast út úr kvenhlutverkinu þó að það geti reynst þeim erfitt.

Gerður Kristný lýsir í sögum sínum togstreitu kvenna við sjálfar sig og samfélag sem kúgar þær til undirgefni. Sú kvenpersóna í Eitruðum eplum sem helst nær að umbreyta daglegu lífi sínu og öðlast sterkari sjálfsmynd er Maríanna í „Rue de Marianne“. Hún tekur upp nýjan lífstíl og fer að skrifa eftir að hafa klófest kynferðisglæpamann og kvennakúgara: „Í ljósi síðustu atburða hef ég ákveðið að halda ítarlega dagbók“ (41). Bætt sjálfsmynd Maríönnu er gefin til kynna með skrifum hennar og einnig með kröfu um nafn: „ætla ég að gera alvöru úr þeirri ósk minni að nafninu á götunni minni verði breytt í eitthvað franskt. Hvað með Rue de Marianne?“ (49)

Önnur kvenpersóna sem rífur sig upp úr hversdagslegri tilvist er aðalpersóna sagnabálksins „Sögur af saumaklúbbi“. Hún á hugmyndina að frumlegu einkennismerki saumaklúbbsins og í kjölfarið fer líf hennar að breytast. Hún áttar sig á því að einn klúbbfélaginn, Maja, er karl og að hún er hrifin að henni/honum: „Á leiðinni verður mér hugsað til Maju. Ég hefði ekkert á móti því að fá að verja meiri tíma ein með henni. Helst í ró og næði, einhvers staðar langt frá öllu öðru fólki þar sem enginn getur truflað okkur“ (63). Hún getur nú breytt í samræmi við langanir sínar. Í sögunni „Sólarsystur“ verða orð hennar að veruleika þar sem hún og Maja sigla tvær saman í burtu.

Öðrum konum Eitraðra epla gengur ekki jafn vel í átökum sínum við kvenhlutverkið. Kvenpersónan í „Enginn engill“ er löðrunguð af steypuverkamanni fyrir að hafa brúkað munn vegna þess að hún gekk í óþornaða stétt. Unga konan ætlar að hefna sín, snýr aftur á staðinn þegar kvölda tekur, leggst í steypuna og gerir engil. Hann frystir og hún festist í formi engils í steypunni. (21) Hér má sjá mun vonlausari baráttu konu við húsengilinn en þá sem Woolf segir frá. Karlveldið stendur óhaggað þrátt fyrir að einstaklingarnir sýni minniháttar mótþróa.

Í Eitruðum eplum er að finna ýmsar vísanir í bókmenntaarfinn. Í „Sólarsystrum“ breytast þrjár vinkonur í svín þar sem þær flatmaga í sólinni á grískri eyju. Aðalpersónan og vinkona hennar éta eitt þeirra. Lesandinn er kominn á slóðir seiðkonunnar Kirku, dóttur sólguðs Forn-Grikkja, sem breytti fylgdarmönnum Ódysseifs í svín þegar þeir lentu á eyju hennar. Síðustu þrjár sögur Eitraðra epla eru kómískar hryllingssögur sem segja frá og sýna aflimanir og ofbeldi. Dýrið í konunni er vaknað. (22)

Þegar verk Gerðar Kristnýjar eru skoðuð má glögglega sjá að beiting hennar á íróníu er ekki einföld. Í sumum tilfellum er hún notuð til að gefa til kynna tilfinningar eða sálarástand sem verða ekki færð í orð. Þannig er komist hjá óþægilegri tilfinningasemi. Írónían hjúpar sögupersónurnar og veitir þeim skjól fyrir augum forvitinna lesenda. Að baki kaldhæðninnar glyttir í persónur sem eru ólíkar því sem ætla má við fyrstu kynni.

Til þess að eitt lítið epli komi af stað stríði, drepi prinsessu og felli mannkyn þarf einhver að eitra það. Var nornin kannski skáld?

© Alda Björk Valdimarsdóttir

Neðanmálsgreinar

(1) Sjá t.d. pistil Gerðar Kristnýjar: „Ekki dánar – bara gleymdar“. Morgunblaðið, 21. des., 1999, s. 66.

(2) Sjá til dæmis grein Irmu Erlingsdóttur um viðtökur á Simone de Beauvoir: „Hitt kynið í fimmtíu ár. Viðtökur og viðhorf í Frakklandi.“ Simone de Beauvoir: heimspekingur, rithöfundur, femínisti. Ritstj. Irma Erlingsdóttir og Sigríður Þorgeirsdóttir. Reykjavík: Rannsóknarstofa í kvennafræðum, 1999, s. 47-51.

(3) Páll Ásgeir Ásgeirsson: „Skáldskapurinn er leitin að lyginni“. DV, 18. nóv, 2000, s. 20. Þess má geta að í grein Gerðar Kristnýjar frá árinu 1999: „Ekki dánar – bara gleymdar“ gagnrýnir hún Pál Ásgeir Ásgeirsson fyrir að útliloka kvenrithöfunda í skrifum sínum um íslenskar sakamálasögur

(4) Um þetta ræðir meðal annars Páll Ásgeir Ásgeirsson í viðtalinu „Skáldskapurinn er leitin að lyginni“. Leikrit Hallgríms Helgasonar var sýnt í Borgarleikhúsinu veturinn 2000-1 og Vitleysingarnir eftir Ólaf Hauk Símonarson í Hafnarfjarðarleikhúsi á sama leikári.

(5) Sigríður Albertsdóttir: „Meistari í kvikindishætti“. DV, 7. des., 1998, s. 16.

(6) Ingi Bogi Bogason: „Stálkuldi“. Morgunblaðið, 3. maí, 1994, s. 11.

(7) Sigríður Albertsdóttir: „Óður til sterkra kvenna“. DV, 4. des., 2000, s. 18.

(8) Morgunblaðið, 22. des., 1998, s. 32.

(9) Edgar Allan Poe: „The Philosophy of Composition“. The Selected Poetry and Prose of Edgar Allan Poe. Ritstj. T.O. Mabbott. New York: Modern Library, 1951, s. 369.

(10) Virginia Woolf: Sérherbergi. Þýð. Helga Kress. Reykjavík: Svart á hvítu, 1983, s. 70.

(11) Elisabeth Bronfen: Over Her Dead Body: Death, feminity and the aesthetic. New York: Routledge, 1992, s. 404.

(12) Virginia Woolf: Sérherbergi, s. 157.

(13) Sjá umfjöllun Elisabeths Bronfen um systur Shakespeares í Over Her Dead Body: Death, feminity and the aesthetic, s. 397-8.

(14) Í ljóðinu „Sylvia Plath“ hefur nornin náð undirtökunum:

Áður en hún borar sér
inn undir bringubeinin
og hjúfrar sig upp að
hjarta þínu

ljúktu upp ofnhurðinni
og ýttu henni inn

Gerður vísar í ævintýrið um Hans og Grétu en hér renna nornin og skáldkonan saman.
Nafn smásagnasafns Gerðar Eitruð epli gefur til kynna svipuð tengsl við annað ævintýri en þar færir skáldkonan lesendum sínum eitruð epli.

(15) Nákvæma greiningu á myndmáli Skírnismála má finna í bók Helgu Kress Máttugar Meyjar. Íslensk fornbókmenntasaga. Reykjavík: Háskóli Íslands, 1993, s. 71

(16) Sjá t.d. vefsíðu M. Hartmann: „The Flâneur“.

(17) Janet Woolf: „The Artist and the Flâneur: Rodin, Rilke and Gwen John in Paris“. Resident Alien. Yale University Press, 1995, s. 101. Skáldkonan Kate Chopin er ein af þessum sjálfstæðu listakonum sem á síðari hluta nítjándu aldar „reykti í viðurvist annarra“ og gekk „um götur borgarinnar án fylgdar“. Sjá Guðna Elísson: „Líf er að vaka en ekki að dreyma.

(18) Virginia Woolf: Sérherbergi, sjá til dæmis s. 27 og 122.

(19) Klukkur eru algeng tákn í þroskasögum og nægir að nefna jafn ólíkar bækur og Gangvirkið [1955] eftir Ólaf Jóhann Sigurðsson, Behind the Scenes at the Museum [1995] eftir Kate Atkinson og The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman [1760] eftir Laurence Sterne.

(20) Virginia Woolf: „Professions for Women“. Women and Writing [1942]. Ritstj: Michèle Barret. New York/London: Hartcourt Brace & Company, 1979, s. 59.

(21) Taka mætti undir orð Geirs Svanssonar sem segir í ritdómi sínum um söguna: „hún er og verður engill hvort sem hún vill eða ekki.“ Sjá Geir Svansson: „Saumað að systrum“. Morgunblaðið, 15. des., 1998, s. B3.

(22) Af sögum í þessum anda má nefna hryllingssagnir Angelu Carter í The Bloody Chamber.

Verðlaun og viðurkenningar

2010 – Íslensku bókmenntaverðlaunin: Blóðhófnir

2010 – Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana: Blóðhófnir. Sem besta ljóðabók ársins

2010 – Vestnorrænu barnabókaverðlaunin: Garðurinn

2010 – Ljóðaverðlaun Guðmundar Böðvarssonar og Ingibjargar Sigurðardóttur

2008 – Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana: Garðurinn. Sem besta barnabók ársins.

2005 – Blaðamannaverðlaun Íslands: Myndin af pabba. Saga Thelmu.

2005 – Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana: Myndin af pabba. Saga Thelmu. Sem besta ævisagan.

2004 – Bókmenntaverðlaun Halldórs Laxness: Bátur með segli og allt.

2003 – Bókaverðlaun barnanna 2002: Marta smarta.

1998 – Þriðju verðlaun í smásagnakeppni Vikunnar.

1992 – Fyrstu verðlaun í ljóðasamkeppni Litrófs.

1987 – Þriðju verðlaun í ljóðasamkeppni Þjóðviljans.

1986 – Fyrstu verðlaun í smásagnasamkeppni Ríkisútvarpsins.

Tilnefningar

2012 – Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs: Blóðhófnir

2011 – Fjöruverðlaunin. Bókmenntaverðlaun kvenna: Blóðhófnir

2007 – Íslensku bókmenntaverðlaunin: Höggstaður

Um einstök verk

Ballið á Bessastöðum

Arndís Þórarinsdóttir: „Skemmtilegur skýjaglópur í lausu lofti“ (leikdómur)
Börn og menning 2011, 26. árg., 1. tbl. bls. 29-30.

Guðrún Lára Pétursdóttir: „Barnið á Bessastöðum: um Ballið á Bessastöðum eftir Gerði Kristnýju“ (ritdómur)
Börn og menning 2008, 23. árg., 1. tbl. bls. 23-4.

Bátur með segli og allt

Kristin Viðarsdóttir: „Í feluleik“
Bókmenntavefurinn, sjá hér

Sigríður Albertsdóttir: „Svikamylla og fjölskyldudrama.“
Tímarit Máls og menningar, 66. árg., 4. tbl. 2005, s. 114-116

Blóðhófnir

Hjalti Snær Ægisson: „Undan sverði Skírnis“ (ritdómur)
Spássían 2010, 1. árg., haust, bls. 14.

Kormákur Bragason: „Bókmenntaspjall: Kormákur Bragason fjallar um bækur“ (ritdómur)
Stína 2011, 6. árg., 2. tbl. bls. 201-10.

Soffía Auður Birgisdóttir: „Gerðarmál – eða För Gerðar“ (ritdómur)
Tímarit Máls og menningar 2011, 72. árg., 2. tbl. bls. 127-33.

Eitruð epli

Heiða Jóhannsdóttir : „Eitruð epli. Tragikómedía hversdagstilverunnar“
Vera, 17. árg., 6. tbl. 1998, s. 64

Garðurinn

Guðlaug Richter: „Út yfir gröf og dauða“ (ritdómur)
Börn og menning 2009, 24. árg., 1. tbl. bls. 19-21.

Kristín Viðarsdóttir: „Unglingarnir í garðinum“
Bókmenntavefurinn, umfjöllun um bækur, sjá hér

Höggstaður

Böðvar Guðmundsson: „Heklað úr ull og ást“ (ritdómur)
Tímarit Máls og menningar 2008, 69. árg., 2. tbl. bls. 115-20.

Úlfhildur Dagsdóttir: „nú tálga ég hest“
Bókmenntavefurinn, umfjöllun um bækur, sjá hér

Land hinna týndu sokka

Arndís Þórarinsdóttir: „,,Hundur og stórmerki“ : um Land hinna týndu sokka eftir Gerði Kristnýju“ (ritdómur)
Börn og menning, 22. árg., 1. tbl. 2007.

Ingibjörg Rögnvaldsdóttir: „Hvert skyldu sokkarnir fara?“
Bókmenntavefurinn, umfjöllun um bækur, sjá hér

Margrét Tryggvadóttir: „Tapað/fundið“ (ritdómur)
Tímarit Máls og menningar 2007, 68. árg., 4. tbl. bls. 119-22.

Strandir

Auður Aðalsteinsdóttir: „Sagan endurrituð“
Spássían 2012, 3. árg., 4. tbl. bls. 9-17.

Regnbogi í póstinum

Berglind Steinsdóttir : „Sjálfsmyndarleit“
Tímarit Máls og menningar, 58. árg., 3. tbl. 1997, s. 111-14

Soffía Auður Birgisdóttir : „Regnbogi í póstinum“
Vera, 15. árg., 6. tbl. 1996, s. 38-39

Year:
2007
Publisher:
Category:
Year:
2015
Publisher:
Category:
Year:
2008
Publisher:
Category:
Year:
2004
Publisher:
Category:
Year:
2006
Publisher:
Category:
Year:
2002
Publisher:
Category:
Year:
2009
Publisher:
Category:
Year:
2007
Publisher:
Category:
Year:
2009
Publisher:
Category:
Year:
2008
Publisher:
Category:
Year:
2010
Publisher:
Category:
Year:
1997
Publisher:
Category:
Year:
2011
Publisher:
Category:
Year:
2010
Publisher:
Category:
Year:
2014
Publisher:
Category:
Year:
2007
Publisher:
Category:
Year:
1994
Publisher:
Category:
Year:
2000
Publisher:
Category:
Year:
2012
Publisher:
Category:
Year:
2014
Publisher:
Category:
Year:
2004
Publisher:
Category:
Year:
2016
Publisher:
Category:
Year:
1996
Publisher:
Category:
Year:
2006
Publisher:
Category:
Year:
1998
Publisher:
Category:
Year:
2006
Publisher:
Category:
Year:
2004
Publisher:
Category:
Year:
2011
Publisher:
Drapa eftir Gerið Kristnýju í þýðingu Erik Skyum Nielsen
Year:
2016
Publisher:
Year:
2001
Publisher:
Year:
2001
Publisher:
Year:
2009
Publisher:
Year:
2007
Publisher:
Year:
2011
Publisher:

Hér er komin út þriðja bókin um (ónefndan) forseta Íslands og ævintýri hans og í þetta sinn er svo sannarlega um að ræða ævintýri. Í þessari bók ákveður forsetinn loksins að skella sér í langþráð ferðalag því honum hefur verið boðið að vera viðstaddur krýningarhátíð foreldra prinsessunnar vinkonu sinnar í Noregi. Forsetinn er bæði spenntur og svolítið stressaður yfir þessu ferðalagi, því ekki aðeins er hann að fara í þessa fínu veislu heldur á hann sjálfur afmæli á meðan hann er í ferðalaginu. Hann hefur svolitlar áhyggjur af því að afmælið verði eitthvað misheppnað þar sem hann hefur ekki hjá sér allt það sem honum þykir vænst um, en það eru auðvitað meðal annars Halldóra ráðskona, pönnukökur og Bessastaðir.

Prinsessan á Bessastöðum eftir Gerði Kristnýju

Hið merka ár 2007 sendi hinn fjölhæfi rithöfundur Gerður Kristný frá sér skáldsögu fyrir börn sem nefnist Ballið á Bessastöðum. Sagan iðar af lífi og varð fyrir vikið afar vinsæl og nú geta glaðir lesendur snúið aftur til Bessastaða með forsetanum sínum í sjálfstæðri framhaldsbók sem nefnist Prinsessan á Bessastöðum. Bókin inniheldur að auki myndir Halldórs Baldurssonar sem eiga ríkan þátt í að skapa sögunni það andrúmsloft léttleika og dálítið tvístraðrar gleði sem gerir hana svo eftirminnilega skemmtilega. Að þessu sinni snýst líf forsetans ekki um að svara bréfum og láta sig dreyma um að keyra gröfu heldur er hann í gestgjafahlutverki. Til hans er komin ofurlítil konungsfjölskylda, kóngur og drottning og lítil prinsessa, barnabarn þeirra. Og prinsessunni leiðist.

Sagan geymir fjölmörg dæmi um börn sem komast í valdastöður, verða kóngar og keisarar og drottningar og keisaraynjur, og takast á við þau hlutverk með misjöfnum hætti.

Hún er fótviss á svellinu, verðlaunaskáldkonan Gerður Kristný, og hefur greinilegan meðbyr. Strandir er hennar fimmta ljóðabók og býr yfir öllum því sem einkennt hefur skáldskap Gerðar til þessa: öguðu og knöppu myndmáli, nokkurri hörku í bland við húmor, og tilvísunum í skáldskap, skáld og goðafræði.
Bátur með segli og allt eftir Gerði Kristnýju

Gerður Kristný sendir frá sér tvær nýjar bækur fyrir þessi jól, barnabókina Jóladýrin og skáldsöguna Bátur með segli og allt sem hlaut Bókmenntaverðlaun Halldórs Laxness fyrr á árinu. Í þessari skáldsögu er hún má segja á heimaslóðum; söguhetjan, sem er ung kona að nafni Oddfríður, gerist blaðamaður á vikublaði og snýst sagan að hluta um heim blaðamennskunnar sem ég ætla þó ekki að gera að sérstöku umtalsefni hér. Hinn þráðurinn og sá sem er í raun yfirgripsmeiri, er fjölskyldusaga Oddfríðar þar sem áherslan er á samband hennar við foreldra sína og systur. Sagan hefst í erfidrykkju föður Oddfríðar, en við þessi umskipti fer ýmislegt á flot í sálarlífi hennar og hún tekur að gera upp samband sitt við föðurinn og mæðgurnar eftirlifandi og svo ekki síst við sjálfa sig.

Það er stundum sagt að eitt af því sem skilji að ljóð kvenna og karla sé það að ljóð karla vísi oft til klassískrar bókmenntahefðar, hetja og stórmenna, en ljóð kvenna séu persónulegri og sértækari, fjalli meira um heimilið og það nærtæka, svona líkt og hjá bandarísku skáldkonunni Emily Dickinson sem fór aldrei út fyrir garðinn sinn, hvorki í eigin persónu né í ljóðum.

Garðurinn eftir Gerði Kristnýju

Gerður Kristný hefur sent frá sér nokkrar barnabækur á síðustu árum, sú fyrsta var Marta smarta sem kom út árið 2002 og hlaut Bókaverðlaun barnanna það ár, verðlaun sem segja til um hvaða bækur börn á aldrinum 6 til 12 ára þykja bestar. Fleiri fylgdu svo í kjölfarið, til dæmis hin stórskemmtilega Land hinna týndu sokka (2006) ásamt smásögum í safnritum. Ein þeirra er draugasagan „Bara Sara” sem birtist í bókinni Draugurinn sem hló (2006) og nú hefur draugasaga fyrir unglinga bæst í hópinn. Garðurinn er spennandi en þó um leið fallega kyrrlát saga um hina 14 ára Eyju og fjölskyldu hennar, hér er ekki neinn gassagangur á ferðinni eða hraðsoðin atburðarás heldur kjarnast sagan í tilfinningalífi Eyju og þeirri ógnþrungnu spennu sem nær tökum á henni í kjölfar dularfullra atburða í lífi fjölskyldunnar.

Land hinna týndu sokka er þriðja barnabókin sem Gerður Kristný skrifar en hún er þekktust fyrir skáldsögur sínar, smásögur og ljóð fyrir fullorðna, auk ævisögu Thelmu Ásdísardóttur, Myndin af pabba sem út kom í fyrra.

Það er best að koma því frá strax: bók Gerðar Kristnýjar um nöfnu hennar jötnameyna sem Skírnir þvingar til fylgilags við frjósemisguðinn Frey er einfaldlega snilld. Bara svona. Í raun ekkert meira um það að segja og hægt að hætta hér. Gerður Kristný er fjölhæfur höfundur og líflegur penni og almennt séð margt til lista lagt, en þó eru það ljóðin hennar sem standa uppúr höfundarverkinu og rísa enn hærra með þessari nýjustu afurð, Blóðhófni. Bókin er í raun eitt ljóð, ljóðabálkur sem kallast á við eitt frægasta ljóð Eddukvæða, Skírnismál.

Hrollvekjur virðast vera vinsælar meðal höfunda barna- og unglingabóka í ár og margar af þeim skáldsögum sem koma út í þeim flokki fyrir þessi jól fjalla á einn eða annan hátt um illviðráðanleg öfl

Hestvík eftir Gerði Kristnýju

Nýlega sat ég rithöfundaþing og hlýddi á prófessor í bókmenntafræði spjalla við höfund sem kalla mætti þungavigtarmann í íslenskum samtímabókmenntum. Umræðuefnið var hrollvekjan.